Η αρχή της πλήρους επανόρθωσης κατέχει διαχρονικά κεντρική θέση στο δίκαιο της διεθνούς ευθύνης και, κατ’ επέκταση, στη διεθνή επενδυτική διαιτησία. Παρά τη θεμελιώδη σημασία της, η σύγχρονη εφαρμογή της εμφανίζει μια αξιοσημείωτη μετατόπιση: η πλήρης επανόρθωση αντιμετωπίζεται συχνά ως συνώνυμη της πλήρους οικονομικής αποζημίωσης. Η συζήτηση κατά κανόνα επικεντρώνεται στις μεθόδους αποτίμησης της ζημίας, στα διαφυγόντα κέρδη, στις χρηματοοικονομικές παραδοχές και στις τεχνικές παραμέτρους που οδηγούν στον υπολογισμό του τελικού ποσού της αποζημίωσης. Η ταύτιση αυτή, όσο εδραιωμένη κι αν είναι, δεν αποτυπώνει πλήρως ούτε το κανονιστικό περιεχόμενο της αρχής ούτε τον πραγματικό ρόλο του διαιτητή κατά τον προσδιορισμό της αποζημίωσης.
Προτού τεθεί το ζήτημα της αποτίμησης, προηγείται αναγκαστικά ένα διαφορετικό ερώτημα: ποια ζημία αναγνωρίζει το διεθνές δίκαιο ως νομικά συναφή προς τη διεθνή παραβίαση και, συνεπώς, ως αντικείμενο επανόρθωσης; Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί με οικονομικούς όρους. Προϋποθέτει ερμηνεία του εφαρμοστέου κανόνα δικαίου, προσδιορισμό του προστατευτικού του πεδίου και αξιολόγηση της σχέσης μεταξύ της παραβίασης και των έννομων συνεπειών της. Με άλλα λόγια, η αποτίμηση της ζημίας δεν αποτελεί το σημείο εκκίνησης της επανόρθωσης· αποτελεί το τελικό στάδιο μιας πρωτίστως νομικής διαδικασίας.
Η παρατήρηση αυτή επιτρέπει μια διαφορετική ανάγνωση της εμβληματικής απόφασης του Διαρκούς Δικαστηρίου Διεθνούς Δικαιοσύνης («ΔΔΔΔ») στην υπόθεση Factory at Chorzów. Η νομολογία επικαλείται συστηματικά τη γνωστή διατύπωσή της, σύμφωνα με την οποία η επανόρθωση οφείλει, στο μέτρο του δυνατού, να εξαλείψει όλες τις συνέπειες της διεθνώς παράνομης πράξης και να επαναφέρει το status quo ante που πιθανότατα θα υφίστατο εάν η παράνομη πράξη δεν είχε τελεσθεί. Σε αυτή τη διατύπωση εδράζεται συχνά το συμπέρασμα ότι η πλήρης επανόρθωση επιβάλλει τη μέγιστη δυνατή οικονομική αποκατάσταση της ζημίας. Η ανάγνωση αυτή, όμως, αποδίδει μεγαλύτερη σημασία στο αποτέλεσμα της αποζημίωσης παρά στη λογική της απόφασης.
Στην πραγματικότητα, το ΔΔΔΔ δεν επιχείρησε να θεμελιώσει μια γενική θεωρία οικονομικής αποτίμησης ούτε να διατυπώσει έναν μαθηματικό κανόνα υπολογισμού της αποζημίωσης. Το Δικαστήριο είχε ως αφετηρία την αποκατάσταση της έννομης τάξης που διαταράχθηκε από τη διεθνώς παράνομη πράξη. Γι’ αυτό και αντιμετώπισε την restitutio in integrum ως την προνομιακή μορφή επανόρθωσης, ενώ τη χρηματική αποζημίωση ως λύση υποκατάστασης όταν η πρώτη δεν ήταν πλέον εφικτή. Η αποζημίωση δεν αποτέλεσε αυτοσκοπό, αλλά εργαλείο αποκατάστασης της έννομης ισορροπίας που διασαλεύθηκε από την παραβίαση.
Η μεταγενέστερη εξέλιξη της διεθνούς επενδυτικής διαιτησίας εξηγεί γιατί η έμφαση μετατοπίστηκε προς την αποτίμηση της ζημίας. Στις περισσότερες επενδυτικές διαφορές η restitutio in integrum είναι πρακτικά αδύνατη και η χρηματική αποζημίωση αποτελεί τη μοναδική αποτελεσματική μορφή επανόρθωσης. Η εξέλιξη αυτή συνοδεύθηκε από την ανάπτυξη ολοένα και πιο σύνθετων οικονομικών μεθόδων αποτίμησης, οι οποίες συχνά δημιουργούν την εντύπωση ότι η επίλυση της διαφοράς εξαρτάται κυρίως από την αξιοπιστία των οικονομικών υπολογισμών. Η εντύπωση αυτή είναι, όμως, παραπλανητική. Η οικονομική ανάλυση μπορεί να προσδιορίσει την αξία μιας απώλειας, δεν μπορεί όμως να απαντήσει στο προηγούμενο νομικό ερώτημα που αφορά το αν η απώλεια αυτή καθαυτή αποτελεί ζημία που το διεθνές δίκαιο επιβάλλει να αποκατασταθεί.
Το ίδιο καταδεικνύει και η διάκριση μεταξύ πράξεων unlawful per se και unlawful sub modo. Η σημασία της δεν περιορίζεται στη θεωρητική κατηγοριοποίηση διαφορετικών μορφών διεθνώς παράνομων πράξεων. Αντίθετα, αναδεικνύει ότι το περιεχόμενο της επανόρθωσης δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τη φύση της παραβιασθείσας διεθνούς υποχρέωσης. Η ζημία δεν είναι μια έννοια αυτονόητη ούτε αποκλειστικά οικονομική. Αποτελεί κανονιστική κατηγορία, το περιεχόμενο της οποίας προσδιορίζεται από το ίδιο το διεθνές δίκαιο. Επομένως, η αρχή της πλήρους επανόρθωσης δεν λειτουργεί σε κενό κανονιστικό χώρο. Προϋποθέτει ότι έχει ήδη προσδιορισθεί, βάσει των εφαρμοστέων κανόνων, ποια ζημία συνδέεται νομικά με τη διεθνή παραβίαση και, ως εκ τούτου, αποτελεί αντικείμενο επανόρθωσης.
Η κανονιστική αυτή θεώρηση της ζημίας επιβεβαιώνεται και από τη διάκριση μεταξύ διορθωτικής και αναδιανεμητικής δικαιοσύνης. Η επανόρθωση δεν αποβλέπει στην αναδιανομή του πλούτου ούτε στην επίτευξη μιας αφηρημένης οικονομικής ισορροπίας μεταξύ των μερών. Σκοπός της είναι η αποκατάσταση της έννομης σχέσης που διαταράχθηκε από τη διεθνώς παράνομη πράξη. Υπό το πρίσμα αυτό, αντικείμενο επανόρθωσης δεν είναι κάθε οικονομική απώλεια που συνδέεται πραγματικά με τη διεθνώς παράνομη πράξη, αλλά μόνον εκείνη που το διεθνές δίκαιο αναγνωρίζει ως νομικά συναφή προς τη συγκεκριμένη παραβίαση.
Η Factory at Chorzów, όπως και το Άρθρο 31 των Άρθρων της Επιτροπής Διεθνούς Δικαίου περί ευθύνης των κρατών από διεθνώς παράνομες πράξεις, καθιερώνουν την αρχή της πλήρους επανόρθωσης ως θεμελιώδη συνέπεια της διεθνούς παραβίασης. Δεν απαντούν, όμως, ευθέως στο προγενέστερο ζήτημα του προσδιορισμού της ζημίας που αποτελεί αντικείμενο επανόρθωσης. Το τελευταίο προϋποθέτει προηγούμενη ερμηνευτική κρίση σχετικά με το περιεχόμενο της παραβιασθείσας διεθνούς υποχρέωσης και τη ζημία που αυτή προστατεύει.
Η εν λόγω διάκριση είναι καθοριστική για την κατανόηση της λειτουργίας του διαιτητή στη διεθνή επενδυτική διαιτησία. Η διακριτική του ευχέρεια δεν εξαντλείται στην επιλογή της καταλληλότερης μεθόδου αποτίμησης ούτε στην αξιολόγηση αντικρουόμενων οικονομικών πραγματογνωμοσυνών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι αξιώσεις για διαφυγόντα κέρδη. Η σχετική συζήτηση επικεντρώνεται συνήθως στην αξιοπιστία των οικονομικών μοντέλων ή στον βαθμό πιθανότητας πραγματοποίησης των μελλοντικών αποδόσεων. Το κρίσιμο ζήτημα, όμως, προηγείται: αποτελεί η απώλεια των συγκεκριμένων προσδοκώμενων κερδών ζημία που το διεθνές δίκαιο αναγνωρίζει ως συνέπεια της συγκεκριμένης παραβίασης;
Υπό το πρίσμα αυτό, η διακριτική ευχέρεια του διαιτητή δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως παρέκκλιση από την αρχή της πλήρους επανόρθωσης ούτε ως μορφή απονομής δικαιοσύνης ex aequo et bono. Αντιθέτως, ασκείται εντός του κανονιστικού πλαισίου του εφαρμοστέου διεθνούς δικαίου. Ο διαιτητής δεν δημιουργεί νέους κανόνες ούτε υποκαθιστά το δίκαιο με προσωπικές αντιλήψεις περί δικαιοσύνης. Η λειτουργία του συνίσταται στην ερμηνεία και εξειδίκευση των εφαρμοστέων κανόνων, προκειμένου να προσδιορισθεί ποια ζημία συνδέεται νομικά με τη διεθνή παραβίαση και ποια παραμένει εκτός του πεδίου της επανόρθωσης. Η διακριτική ευχέρεια αποτελεί, επομένως, αναγκαία συνέπεια της κανονιστικής φύσης της ζημίας και όχι εξαίρεση στην αρχή της πλήρους επανόρθωσης.
Η ανάγνωση αυτή επιτρέπει και μια διαφορετική κατανόηση της Factory at Chorzów. Στο πλαίσιο αυτό, η αρχή της πλήρους επανόρθωσης δεν ταυτίζεται με την πλήρη οικονομική αποζημίωση. Η εφαρμογή της προϋποθέτει τον προηγούμενο νομικό προσδιορισμό της ζημίας που το διεθνές δίκαιο αναγνωρίζει ως νομικά συναφή προς τη διεθνή παραβίαση. Μόνον επί του προσδιορισμένου αυτού αντικειμένου αναπτύσσει η αρχή της πλήρους επανόρθωσης το κανονιστικό της περιεχόμενο, επιβάλλοντας την πλήρη αποκατάστασή του status quo ante. Εκεί ακριβώς εδράζεται και η διακριτική ευχέρεια του διαιτητή και η διαχρονική συμβολή της υπόθεσης: στη θεμελίωση της επανόρθωσης ως έννομης συνέπειας της διεθνώς παράνομης πράξης.
* Η Βασιλική Δρίτσα είναι Δικηγόρος Αθηνών, Υποψήφια Διδάκτωρ Διεθνούς Δικαίου και βοηθός διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης, με ερευνητικό αντικείμενο τη διεθνή επενδυτική διαιτησία. Το παρόν κείμενο αποτελεί επιμελημένη εκδοχή του δοκιμίου που υποβλήθηκε από την συγγραφέα στο πλαίσιο του διαγωνισμού Call for Papers 2026 – Think Alternative, Think Arbitration του ΕΟΔΙΔ.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily