Πέραν της παραδοσιακής προσφυγής στα δικαστήρια, μέσω κατάθεσης αγωγής, το σύγχρονο σύστημα επίλυσης διαφορών προσφέρει μια ευρεία γκάμα εναλλακτικών επιλογών, αρκετά ευρύτερη από τη διαμεσολάβηση και τη διαιτησία που συνήθως αναφέρονται. Κάθε διαδικασία έχει τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: ορισμένες προσφέρουν ταχύτερη διεκπεραίωση, άλλες μειωμένο οικονομικό κόστος, ενώ κάποιες διακρίνονται για την ευελιξία, την εμπιστευτικότητα ή τη δεσμευτικότητα του αποτελέσματός τους.
Η επιλογή της κατάλληλης μεθόδου δεν αποτελεί πλέον μονόδρομο, αλλά στρατηγική απόφαση. Τα μέρη μπορούν να σταθμίσουν παράγοντες όπως ο χρόνος, το κόστος, η διατήρηση της μεταξύ τους σχέσης, η ανάγκη τεχνικής εξειδίκευσης ή η επιθυμία για δεσμευτική κρίση, και να επιλέξουν συνειδητά τη μέθοδο που ταιριάζει καλύτερα στις ανάγκες και τις προτεραιότητές τους.
Παρακάτω παρουσιάζονται συνοπτικά, αλλά και συγκριτικά, οι βασικές μορφές επίλυσης διαφορών, με στόχο να προσφερθεί ένα πρακτικό εργαλείο προσανατολισμού.
Διαιτησία
Η διαιτησία είναι μια ιδιωτική, ευέλικτη και συχνά λιγότερο τυπική διαδικασία σε σύγκριση με το δικαστήριο. Τα μέρη αναθέτουν την επίλυση της διαφοράς τους σε έναν ή περισσότερους διαιτητές, τους οποίους επιλέγουν άμεσα ή έμμεσα, και δεσμεύονται από την κρίση τους.
Η διαδικασία διεξάγεται είτε ad hoc, εν προκειμένω στην Ελλάδα, βάσει των άρθρων 867 επ. του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, και οργανώνεται από τα μέρη και τους διαιτητές τους, είτε θεσμικά με προκαθορισμένους κανόνες από μόνιμο διαιτητικό κέντρο, ενεργοποιούμενοι από σχετική ρήτρα διαιτησίας (βλ. ενδεικτικά τον Κανονισμό Διαιτησίας του ΕΟΔΙΔ). Η θεσμική διαιτησία έχει οφέλη όπως προκαθορισμένο χρονοδιάγραμμα, διαχειριστική και γραμματειακή υποστήριξη, εγγυήσεις ποιότητας, κατάλογο εξειδικευμένων διαιτητών, διαδικαστική ασφάλεια και προβλέψιμο κόστος.
Σε διεθνές επίπεδο, ο Ν. 5016/2023 για τη Διεθνή Εμπορική Διαιτησία (άρθρο 4) παρέχει το νομικό πλαίσιο που επιτρέπει και τις δύο μορφές διαιτησίας.
Τόσο στην ad hoc διαιτησία όσο και στη θεσμική, η απόφαση του διαιτητικού δικαστηρίου είναι εκτελεστή, έχοντας ισχύ ισοδύναμη με εκείνη δικαστικής απόφασης.
Στα βασικά πλεονεκτήματα της διαιτησίας συγκαταλέγονται η εμπιστευτικότητα, ο ιδιωτικός χαρακτήρας, η εκτελεστότητα της απόφασης και η εξειδίκευση, αμεροληψία και ουδετερότητα των διαιτητών.
Διαμεσολάβηση
Η διαμεσολάβηση είναι μια δομημένη αλλά ταυτόχρονα ευέλικτη εξωδικαστική διαδικασία που βασίζεται στην εμπιστευτικότητα, την ιδιωτική αυτονομία και την ενεργή συμμετοχή των μερών. Τα μέρη, λοιπόν, μπορούν να επιλέξουν την επίλυση της διαφοράς τους, σύμφωνα με τις διατάξεις του Ν. 4640/2019.
Η συμμετοχή των μερών στη διαδικασία της διαμεσολάβησης είναι εκούσια και προϋποθέτει ότι τα μέρη συμφωνούν να αναζητήσουν από κοινού λύση με τη βοήθεια ενός ουδέτερου και αμερόληπτου διαμεσολαβητή, ο οποίος διευκολύνει τον διάλογο, αποσαφηνίζει τις πραγματικές ανάγκες και βοηθά τα μέρη να φθάσουν σε μια κοινά αποδεκτή συμφωνία. Κατά αυτόν τον τρόπο, η αμεσότητα αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της διαμεσολάβησης, καθώς τα μέρη συμμετέχουν ενεργά και έχουν απευθείας με δυνατότητα απευθείας επαφής με τον διαμεσολαβητή.
Η διαδικασία είναι απολύτως εμπιστευτική και η τελική συμφωνία, εφόσον επιτευχθεί, δεσμεύει τα μέρη και υπό προϋποθέσεις μπορεί να αποτελέσει εκτελεστό τίτλο.
Η ταχύτητα, το προσιτό κόστος, η διακριτικότητα και η δυνατότητα κατάληξης σε «win–win» λύσεις, την καθιστούν μια από τις αποτελεσματικότερες μεθόδους εξωδικαστικής επίλυσης διαφορών.
Υβριδικές Μορφές Med-Arb & Arb-Med
Εκτός των αυτούσιων διαδικασιών διαιτησίας και διαμεσολάβησης, υπάρχουν και μοντέλα που συνδυάζουν και τις δύο μεθόδους.
Αφενός, στην Med-Arb, τα μέρη ξεκινούν με διαμεσολάβηση και, αν δεν επιτευχθεί συμφωνία, η διαφορά παραπέμπεται στη διαιτησία.
Αφετέρου, στην Arb-Med, τα μέρη έχουν ήδη υπαγάγει τη διαφορά τους σε διαιτησία, αλλά ο διαιτητής μπορεί, με τη συναίνεση των μερών, να προτείνει τη διαμεσολάβηση πριν εκδώσει απόφαση.
Τα πλεονεκτήματα και οι υποχρεώσεις κάθε διαδικασίας διατηρούνται, ενώ το κόστος και ο χρόνος μπορεί να ποικίλλουν, συχνά προς τα πάνω. Η δεσμευτικότητα ισχύει όπως ακριβώς προβλέπεται στη διαιτησία ή στη διαμεσολάβηση αντίστοιχα.
Δικαστική Μεσολάβηση (ΚΠολΔ 214β)
Η δικαστική μεσολάβηση είναι μια διαδικασία που προβλέπεται στον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας. Είναι εκούσια και μπορεί να λάβει χώρα πριν ή μετά την έναρξη της δικαστικής διαδικασίας. Ακολουθεί το μοντέλο της διαμεσολάβησης, με τη διαφορά ότι ο ουδέτερος τρίτος είναι εν ενεργεία δικαστικός λειτουργός.
Η διαδικασία προτείνεται από το δικαστήριο σε οποιοδήποτε στάδιο της δίκης, διεξάγεται εμπιστευτικά χωρίς πρακτικά και είναι γρήγορη και οικονομική. Ωστόσο, δεν υπάρχει ευελιξία στον χρόνο διεξαγωγής, καθώς πραγματοποιείται εντός του ωραρίου των δικαστηρίων (07:00–15:00).
Συμφιλίωση
Η συμφιλίωση ομοιάζει με τη διαμεσολάβηση, διαφοροποιείται όμως στο κρίσιμο σημείο ότι το ουδέτερο τρίτο πρόσωπο, ο συμφιλιωτής, μπορεί να διατυπώσει μη δεσμευτική πρόταση επίλυσης. Κατά τη διαδικασία, τα μέρη αναπτύσσουν τις θέσεις τους ενώπιον του συμφιλιωτή, χωρίς να ακολουθούνται κατ’ ιδίαν συναντήσεις, όπως συχνά συμβαίνει στη διαμεσολάβηση. Ο συμφιλιωτής αξιολογεί τα δεδομένα, διευκολύνει τη συζήτηση και, στο τελικό στάδιο, υποβάλλει μία σαφή πρόταση διευθέτησης. Η πρόταση αυτή δεν επιβάλλεται. Τα μέρη διατηρούν πλήρη ελευθερία να την αποδεχθούν, να την τροποποιήσουν ή να την απορρίψουν. Εφόσον γίνει αποδεκτή, αποτυπώνεται σε συμφωνία που δεσμεύει συμβατικά τα μέρη.
Πρώιμη Ουδέτερη Αξιολόγηση (Early Neutral Evalutation – ENE)
Η ENE είναι μια σύγχρονη μέθοδος που δίνει στα μέρη μια πρώιμη, ανεξάρτητη και αντικειμενική εκτίμηση των θέσεών τους προτού εμπλακούν σε μακροχρόνια και δαπανηρή δικαστική διαδικασία. Ένας ουδέτερος αξιολογητής, συνήθως δικηγόρος, πρώην δικαστής ή εμπειρογνώμονας, εξετάζει τα αποδεικτικά στοιχεία και των δύο πλευρών και παρέχει μια μη δεσμευτική αλλά ιδιαίτερα χρήσιμη εκτίμηση για την πιθανή έκβαση της υπόθεσης.
Η διαδικασία είναι ταχεία, ευέλικτη και εμπιστευτική· βοηθά τα μέρη να εντοπίσουν τα κρίσιμα ζητήματα, να αξιολογήσουν ρεαλιστικά την υπόθεσή τους και συχνά λειτουργεί ως καταλύτης για συμβιβασμό.
Διαπραγμάτευση
Η πιο «φυσική» μορφή επίλυσης διαφορών, αφού υπάρχει σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας. Τα μέρη συζητούν απευθείας, με ή χωρίς τρίτο διαπραγματευτή, με στόχο το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα και την εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους.
Η διαδικασία είναι εκούσια, εμπιστευτική και ιδιωτική, χωρίς αυστηρούς τύπους, και συνήθως οδηγεί σε μια γρήγορη και οικονομική ιδιωτική συμφωνία. Ωστόσο, η διαπραγμάτευση μπορεί να επηρεαστεί από την ανισορροπία δυνάμεων μεταξύ των μερών.
Συμπερασματικά
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα ανακύψει μια σύγκρουση ή διαφορά, αξίζει να θυμόμαστε ότι η δικαστική αίθουσα δεν αποτελεί τη μοναδική επιλογή. Το σύγχρονο πλαίσιο επίλυσης διαφορών προσφέρει πολλαπλούς δρόμους, περισσότερο ευέλικτους, ανθρώπινους, οικονομικότερους και συχνά αποτελεσματικότερους. Η επιλογή της κατάλληλης διαδικασίας δεν είναι απλώς τεχνικό ζήτημα, αλλά είναι στρατηγική απόφαση. Μπορεί να μειώσει την ένταση και το άγχος της αντιδικίας, να εξοικονομήσει χρόνο και πόρους και, κυρίως, να ενισχύσει την προοπτική μιας πιο συνεργατικής και βιώσιμης λύσης προς όφελος όλων των εμπλεκομένων.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily