Ελλείψει ενιαίου υπερεθνικού κώδικα αποδείξεων, η αποδεικτική διαδικασία στη διεθνή διαιτησία διαμορφώνεται κατά κανόνα από τη συμφωνία των μερών, τους εφαρμοστέους διαιτητικούς κανόνες και τη διεθνή πρακτική, ενώ η εμμάρτυρη απόδειξη αποτελεί το κατεξοχήν σημείο σύγκλισης της δράσης των διαδίκων, των συνηγόρων τους, των μαρτύρων, των πραγματογνωμόνων και του διαιτητικού δικαστηρίου, ιδίως στις διεθνείς εμπορικές και επενδυτικές διαφορές όπου τα κρίσιμα πραγματικά περιστατικά αποδεικνύονται κυρίως μέσω μαρτύρων.
Καθοριστική επιρροή στη διαμόρφωση της σύγχρονης αποδεικτικής πρακτικής ασκούν οι IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration, όπως σήμερα ισχύουν, που μολονότι δεν έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα, χρησιμοποιούνται ευρύτατα ως σημείο αναφοράς σε διεθνείς διαιτησίες. Οι κανόνες αυτοί παρέχουν ένα πρότυπο αναφοράς ως προς τη μορφή και το περιεχόμενο των μαρτυρικών καταθέσεων και αναγνωρίζουν ενεργό ρόλο στους συνηγόρους κατά την προετοιμασία της αποδεικτικής διαδικασίας.
Η αναγνώριση ενεργού ρόλου στους συνηγόρους προϋποθέτει ότι η προετοιμασία των μαρτύρων υπηρετεί την αποτελεσματική παρουσίαση της υπόθεσης, διατηρώντας τη μαρτυρία ως έκφραση της προσωπικής γνώσης και αντίληψης του μάρτυρα. Αντίστοιχα, όταν η προετοιμασία οδηγεί τη μαρτυρία σε αναπαραγωγή μιας προδιαμορφωμένης εκδοχής των πραγματικών περιστατικών, υποβαθμίζεται η αξιοπιστία της.
Επιπλέον, στους κινδύνους που συνεπάγεται η πρακτική αυτή συγκαταλέγεται η υπονόμευση της ισότητας των όπλων των μερών, καθώς πλεονεκτεί ο διάδικος που διαθέτει μεγαλύτερες δυνατότητες προετοιμασίας και οργάνωσης του αποδεικτικού του υλικού, με αποτέλεσμα η αποδεικτική διαδικασία να αξιολογεί περισσότερο την οργανωμένη παρουσίασή του παρά την πραγματική αποδεικτική αξία των καταθέσεων. Βέβαια, η αυξανόμενη έμφαση στην προετοιμασία των μαρτύρων και στις τεχνικές οργάνωσης και παρουσίασης της μαρτυρικής απόδειξης ενισχύει τον αντιδικιακό χαρακτήρα της διεθνούς διαιτησίας, προσεγγίζοντας τα πρότυπα του κλασικού litigation και απομακρύνοντάς την από τον ευέλικτο χαρακτήρα που παραδοσιακά τη διακρίνει. Υπό το πρίσμα αυτό, η αθέμιτη καθοδήγηση μαρτύρων αναδεικνύεται σε ζήτημα που άπτεται της θεσμικής αξιοπιστίας της διεθνούς διαιτησίας, καθώς δύναται να κλονίσει την εμπιστοσύνη στον θεσμό ως αξιόπιστο μηχανισμό επίλυσης διαφορών εάν δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η έκβαση της υπόθεσης εξαρτάται περισσότερο από το ποιος διάδικος κατάφερε να «εκπαιδεύσει» αποτελεσματικότερα τους μάρτυρές του παρά από την πραγματική αποδεικτική αξία των καταθέσεων.
Έτσι, η ανάγκη διασφάλισης της διαδικαστικής ακεραιότητας έχει οδηγήσει τη διεθνή διαιτητική πρακτική στην ανάπτυξη κανόνων που οριοθετούν τη συμπεριφορά των συνηγόρων κατά την προετοιμασία των μαρτύρων, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τις IBA Guidelines on Party Representation in International Arbitration (2013). Οι Κατευθυντήριες αυτές Γραμμές αναγνωρίζουν τη θεμιτή προετοιμασία των μαρτύρων, υπό την προϋπόθεση ότι η κατάθεσή τους εξακολουθεί να αποτυπώνει την προσωπική γνώση και αντίληψή τους, αποκλείοντας πρακτικές που οδηγούν σε υπαγόρευση ή ουσιώδη διαμόρφωση του περιεχομένου της μαρτυρίας.
Για την διασφάλιση αυτών, χορηγούνται στο Διαιτητικό Δικαστήριο ευρείες αρμοδιότητες διαχείρισης της διαδικασίας και προστασίας της διαδικαστικής ακεραιότητας πρωτίστως από τη συμφωνία διαιτησίας, τους εφαρμοστέους θεσμικούς κανονισμούς και το δίκαιο της έδρας της διαιτησίας. Οι πηγές αυτές αποτελούν συνήθως το πρώτο σημείο αναφοράς για την αναζήτηση της νομικής βάσης οποιουδήποτε μέτρου ή κύρωσης, πριν καταστεί αναγκαία η προσφυγή σε ευρύτερες θεωρητικές κατασκευές.
Πέραν, όμως, των ρητώς προβλεπόμενων πηγών εξουσίας, δυνατότητα παρέμβασης του διαιτητικού δικαστηρίου θεμελιώνεται και στις λεγόμενες εγγενείς εξουσίες (inherent powers) αυτού. Για την ενεργοποίηση και εφαρμογή αυτών έχουν εκφραστεί διαφορετικές προσεγγίσεις. Στο πλαίσιο αυτό, ο A. Kolo υποστηρίζει ότι οι εγγενείς εξουσίες επιτρέπουν στο διαιτητικό δικαστήριο να αντιδρά αποτελεσματικά σε φαινόμενα χειραγώγησης ή αθέμιτης καθοδήγησης μαρτύρων, ακόμη και ελλείψει ρητής κανονιστικής πρόβλεψης, μέσω της λήψης κατάλληλων διορθωτικών μέτρων.
Η M. Moses αντιμετωπίζει τις εξουσίες αυτές ως αναγκαίο συμπλήρωμα του κανονιστικού πλαισίου, το οποίο ενεργοποιείται όταν οι ρητοί κανόνες αποδεικνύονται ανεπαρκείς για τη διασφάλιση της διαδικαστικής ακεραιότητας. Αντίβαρο στη διευρυνόμενη αυτή θεώρηση αποτελεί η προσέγγιση του P.M. Scherer, ο οποίος εισηγείται μια ιεραρχική αξιολόγηση των πηγών εξουσίας του διαιτητικού δικαστηρίου, σύμφωνα με την οποία η προσφυγή στις εγγενείς εξουσίες δικαιολογείται μόνον επικουρικά, μετά την εξάντληση της συμφωνίας διαιτησίας, των εφαρμοστέων θεσμικών κανονισμών και του δικαίου της έδρας. Τέλος, ο C. Brown θεμελιώνει τις εγγενείς εξουσίες στην ίδια τη φύση της δικαιοδοτικής λειτουργίας, θεωρώντας ότι συνιστούν αναγκαίο λειτουργικό εργαλείο για την αντιμετώπιση καταχρηστικών συμπεριφορών και τη διαφύλαξη της αμεροληψίας, της αξιοπιστίας
και της θεσμικής νομιμοποίησης της διεθνούς διαιτησίας.
Πάντως, από την ανωτέρω ανάλυση προκύπτει με σαφήνεια ότι αναγνωρίζεται στα Διαιτητικά Δικαστήρια περιθώριο παρέμβασης όταν διακυβεύεται η ακεραιότητα της διαδικασίας. Προς τούτο διαθέτουν σειρά μέτρων, η ένταση των οποίων κλιμακώνεται ανάλογα με τη σοβαρότητα της διαπιστούμενης συμπεριφοράς.
Καταρχάς, δύνανται να εκδίδουν διαδικαστικές εντολές (procedural orders) για την οργάνωση της εξέτασης των μαρτύρων, ρυθμίζοντας, μεταξύ άλλων, την επικοινωνία των συνηγόρων με αυτούς ή θεσπίζοντας ειδικές διαδικαστικές εγγυήσεις όπου απαιτείται. Συνηθέστερα, όμως, στην πράξη πιο αποτελεσματικό μέσο αποτελεί, η αξιολόγηση της αξιοπιστίας και της αποδεικτικής βαρύτητας της μαρτυρίας. Όταν διαπιστώνεται ότι ο μάρτυρας δεν καταθέτει βάσει της προσωπικής του γνώσης αλλά αναπαράγει μια προδιαμορφωμένη εκδοχή των πραγματικών περιστατικών, το Διαιτητικό Δικαστήριο δύναται να αποδώσει μειωμένη αποδεικτική αξία στην κατάθεσή του ή ακόμη και να μην τη συνεκτιμήσει κατά τον σχηματισμό της κρίσης του.
Παράλληλα, σε περιπτώσεις που η συμπεριφορά διαδίκου ή των εκπροσώπων του δημιουργεί σοβαρές αμφιβολίες ως προς την ακεραιότητα της αποδεικτικής διαδικασίας, το Διαιτητικό Δικαστήριο μπορεί να συναγάγει δυσμενή αποδεικτικά συμπεράσματα, ενώ η ίδια συμπεριφορά δύναται να συνεκτιμηθεί και κατά την κατανομή των εξόδων της διαιτησίας, σύμφωνα και με τις IBA Guidelines on Party Representation.
Έσχατο μέσο παρέμβασης αποτελεί ο αποκλεισμός μαρτυρικού ή άλλου αποδεικτικού υλικού, όταν η λήψη ή η παρουσίασή του αντίκειται στις αρχές της δίκαιης διαδικασίας ή θέτει σε κίνδυνο την ακεραιότητα της διαιτησίας. Η κύρωση αυτή εφαρμόζεται κατ’ εξαίρεση, καθώς επηρεάζει άμεσα το δικαίωμα του διαδίκου να αναπτύξει πλήρως την υπόθεσή του.
Υπό τις συνθήκες αυτές, η αποτελεσματικότερη προστασία της διαδικαστικής ακεραιότητας δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκην την αναμόρφωση του ισχύοντος κανονιστικού πλαισίου, αλλά πρωτίστως τη συνεπέστερη και αποφασιστικότερη αξιοποίηση των υφιστάμενων εξουσιών των Διαιτητικών Δικαστηρίων. Η έγκαιρη έκδοση διαδικαστικών οδηγιών, η σαφής αιτιολόγηση των αποφάσεων που αφορούν ζητήματα αποδεικτικής αξιοπιστίας και η συστηματικότερη χρήση των ανωτέρω μέτρων συμβάλουν ουσιαστικά στην εμπέδωση προβλέψιμων προτύπων συμπεριφοράς. Με τον τρόπο αυτό, τα Διαιτητικά Δικαστήρια δεν προστατεύουν μόνο τη συγκεκριμένη διαδικασία ενώπιόν τους, αλλά συμβάλλουν και στη διαμόρφωση μιας περισσότερο συνεκτικής διεθνούς πρακτικής ως προς τα όρια της επιτρεπτής προετοιμασίας μαρτύρων. Τούτο διότι ενώ είναι κοινός τόπος ότι η κατασκευή ή η αλλοίωση μαρτυρίας είναι ανεπίτρεπτη, δεν υφίσταται αντίστοιχη συναίνεση ως προς το ποιο ακριβώς σημείο σηματοδοτεί τη μετάβαση από την επιτρεπτή προετοιμασία στην καθοδήγηση. Ως αποτέλεσμα, η ενεργοποίηση των διαθέσιμων κυρώσεων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την κρίση του εκάστοτε Διαιτητικού Δικαστηρίου, γεγονός που ενδέχεται να οδηγήσει σε αποκλίσεις και αβεβαιότητα ως προς τα όρια της επιτρεπτής συμπεριφοράς.
* Η Ευγενία Γούναρη είναι Δικηγόρος, κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου (LL.M. Transnational and European Commercial Law, Banking Law, Mediation / Arbitration – IHU) και διαπιεστευμένη Διαμεσολαβήτρια. Το παρόν κείμενο αποτελεί επιμελημένη εκδοχή του δοκιμίου που υποβλήθηκε από την συγγραφέα στο πλαίσιο του διαγωνισμού Call for Papers 2026 – Think Alternative, Think Arbitration του ΕΟΔΙΔ.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily