Πώς εξηγούμε στους εντολείς μας τον θεσμό της διαιτησίας; Πολλοί από αυτούς μόλις ακούσουν «διαιτησία» σκέφτονται το μπάσκετ, το ποδόσφαιρο, και τις αδικίες τις οποίες έχει υποστεί η ομάδα τους στο παρελθόν από…μεροληπτικούς διαιτητές. Με άλλα λόγια, είναι κατ’ αρχήν επιφυλακτικοί, αν όχι πλήρως αρνητικοί.
Ένας τρόπος να εξηγήσουμε την διαιτησία είναι ο εξής: η διαιτησία είναι, με απλά λόγια, ένας τρόπος να λυθεί μια ιδιωτική διαφορά έξω από τα δικαστήρια. Αντί να περιμένουν τα μέρη να εκδικαστεί η υπόθεσή τους από τα κρατικά δικαστήρια, συμφωνούν να την κρίνει ένας ή περισσότεροι ανεξάρτητοι διαιτητές, μέσα από μια διαδικασία που έχει κανόνες αλλά συνήθως είναι πιο ευέλικτη. Για πολλούς εντολείς, αυτό μεταφράζεται σε ταχύτερη επίλυση, μεγαλύτερη εξειδίκευση (ιδίως σε τεχνικές ή εμπορικές υποθέσεις), περισσότερη εμπιστευτικότητα και ίσως πιο ορθολογική οργάνωση σε σχέση με μια μακρά δικαστική περιπέτεια.
Όμως η διαιτησία δεν είναι «μαγική λύση» ούτε ταιριάζει σε όλες τις περιπτώσεις με τον ίδιο τρόπο. Για να γίνει μια πραγματικά συνειδητή επιλογή, οι συναλλασσόμενοι χρειάζονται ξεκαθαρή ενημέρωση: τι είναι η διαιτησία, πότε έχει νόημα, τι κερδίζουν, πόσο κοστίζει και τι ρίσκο αναλαμβάνουν. Και εδώ ο ρόλος των νομικών συμβούλων είναι καθοριστικός.
Ο δικηγόρος είναι, αρχικά, ο άνθρωπος που «βάζει» τη ρήτρα διαιτησίας σε μια σύμβαση. Συνεπώς, είναι ο άνθρωπος που πρωτοεισάγει τον εντολέα του στον κόσμο της διαιτησίας, πάντα με τη συναίνεσή του φυσικά. Δεν αρκεί, όμως, αυτό. Ο δικηγόρος είναι, ή έστω πρέπει να είναι, ο επαγγελματίας που βοηθά τον πελάτη να καταλάβει τις επιλογές του και τις συνέπειές τους. Όταν τίθεται το θέμα της ρήτρας διαιτησίας, ο νομικός σύμβουλος οφείλει να εξηγεί με απλή γλώσσα τι σημαίνει να «παραιτούμαι» από τα τακτικά δικαστήρια για μια διαφορά και να την «πάω» σε διαιτησία. Να περιγράφει το βασικό πλαίσιο: ποιος αποφασίζει (ο διαιτητής ή το διαιτητικό δικαστήριο), πώς κινείται η διαδικασία, πόσο μπορεί να διαρκέσει, αν η απόφαση δεσμεύει και εκτελείται, ποιο είναι συνήθως το κόστος, και ποιοι είναι οι ρόλοι των μερών.
Εξίσου σημαντικό είναι να αναδεικνύονται με ειλικρίνεια και τα σημεία που χρειάζονται προσοχή. Η διαιτησία μπορεί να είναι γρήγορη, αλλά δεν είναι πάντα φθηνή. Μπορεί να είναι εμπιστευτική, αλλά αυτό προϋποθέτει σωστή επιλογή πλαισίου και κανόνων. Μπορεί να προσφέρει εξειδίκευση, αλλά αυτό εξαρτάται από το ποιος θα οριστεί διαιτητής. Και, το κυριότερο, η διαιτησία βασίζεται στη συμφωνία των μερών: πρέπει να υπάρχει σαφής και ελεύθερη συναίνεση. Η ενημέρωση, λοιπόν, δεν μπορεί να είναι γενική και τυποποιημένη αλλά πρέπει να «κουμπώνει» στη συγκεκριμένη συναλλαγή, στο προφίλ του πελάτη και στη φύση των πιθανών μελλοντικών διαφορών.
Αυτό μας οδηγεί σε ένα κρίσιμο σημείο: η ρήτρα διαιτησίας δεν πρέπει να μπαίνει μηχανικά σε κάθε σύμβαση, σαν μια ακόμη παράγραφος από πρότυπο κείμενο. Η ύπαρξή της επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο θα λυθεί μια διαφορά, αν και όταν προκύψει. Επίσης, δεν είναι όλες οι διαφορές επιδεκτικές διαιτησίας. Με απλά λόγια, στη διαιτησία υπάγονται ιδιωτικές διαφορές για τις οποίες τα μέρη μπορούν νόμιμα να διαθέτουν και να ρυθμίζουν το αντικείμενό τους. Αν ο νόμος απαγορεύει να λυθεί κάτι με διαιτησία ή επιβάλλει αποκλειστικά δικαστική κρίση, τότε ο δρόμος είναι κλειστός. Ο νομικός σύμβουλος οφείλει να κάνει αυτόν τον έλεγχο από πριν, ώστε ο πελάτης να μη βρεθεί αργότερα με μια ρήτρα η οποία δεν δύναται να εφαρμοστεί.
Όταν, όμως, οι προϋποθέσεις υπάρχουν και ο πελάτης, αφού ενημερωθεί ουσιαστικά, συναινεί, τότε η διαιτησία μπορεί πράγματι να αποτελέσει πολύ χρήσιμο εργαλείο σε μια μεγάλη γκάμα συμβάσεων. Αυτό ισχύει ιδίως για εμπορικές συμβάσεις, για συμβάσεις κατασκευαστικές και εργολαβικές, για τεχνικά έργα, προμήθειες, διανομή ή παροχή υπηρεσιών. Σε τέτοιες σχέσεις, οι διαφορές συχνά είναι σύνθετες, απαιτούν τεχνική κατανόηση, και τα μέρη ενδιαφέρονται να μην παραλύσει το έργο ή η συνεργασία για χρόνια. Η σωστά σχεδιασμένη διαιτητική ρήτρα μπορεί να προσφέρει ένα προβλέψιμο μονοπάτι επίλυσης.
Εξίσου κρίσιμο είναι να είναι η συμφωνία για διαιτησία γραπτή και σαφής. Σε επίπεδο καθημερινής πρακτικής, αυτό σημαίνει ότι ο πελάτης πρέπει να βλέπει και να καταλαβαίνει τι ακριβώς υπογράφει. Γι’ αυτό η ενημέρωση και η συναίνεση του πελάτη δεν είναι μια τυπική λήψη υπογραφής, αλλά ουσιαστικό κομμάτι της δουλειάς του νομικού συμβούλου. Ο πελάτης πρέπει να γνωρίζει, με καθαρό τρόπο, τι κερδίζει και τι αφήνει πίσω του: ότι η υπόθεση δεν θα πάει σε τακτικό δικαστήριο, ότι θα δεσμευτεί από μια απόφαση διαιτητών, ότι τα περιθώρια προσβολής της διαιτητικής απόφασης είναι περιορισμένα, και ότι το αρχικό κόστος μπορεί να φανεί μεγάλο. Ωστόσο, τελικά το κόστος πιθανότατα θα είναι μικρότερο, καθώς θα αποφευχθούν οι καθυστερήσεις και η – σχεδόν αυτόματη πλέον – οδός της έφεσης και αναίρεσης για τον ηττηθέντα διάδικο.
Σε κάθε περίπτωση, χρειάζεται με τον εντολέα μια κουβέντα χωρίς υπεκφυγές. Αν η υπόθεση είναι μικρή, αν υπάρχει ανάγκη για προσωρινή δικαστική προστασία, ή αν ένα μέρος δεν μπορεί να αντέξει τα σημαντικά αρχικά κόστη, τότε ο νομικός σύμβουλος οφείλει να το πει. Η διαιτησία δεν είναι πάντα «καλύτερη», είναι ένα εργαλείο που ταιριάζει όταν οι προϋποθέσεις είναι σωστές.
Αυτό μας φέρνει στο κατ’ εμέ σημαντικότερο σημείο, ένα σημείο που συχνά παραβλέπεται. Οι νομικοί σύμβουλοι είναι, στην πράξη, οι άνθρωποι που διαμορφώνουν την κουλτούρα επίλυσης διαφορών στις επιχειρήσεις και στις συνεργασίες. Αν ο δικηγόρος έχει εξοικείωση με τη διαιτησία ως μέθοδο επίλυσης διαφορών, την εμπιστεύεται και ξέρει να την εξηγεί, τότε ο πελάτης αποκτά μια πραγματική επιλογή. Αντίθετα, όταν η ενημέρωση είναι ελλιπής, αυτή η συζήτηση δεν ανοίγει ποτέ και το αποτέλεσμα είναι να μπαίνουν ρήτρες είτε μηχανικά είτε καθόλου. Η επιμόρφωση των εντολέων μας, λοιπόν, δεν είναι πολυτέλεια αλλά είναι μέρος της επαγγελματικής μας ευθύνης.
Οι ρήτρες διαιτησίας μπορούν, κατ’ αρχήν, να ενταχθούν σε κάθε είδους σύμβαση, αρκεί το αντικείμενο της διαφοράς να είναι επιδεκτικό διαιτητικής επίλυσης. Δεν μιλάμε μόνο για μεγάλες διεθνείς συμβάσεις. Μιλάμε για συμβάσεις προμήθειας, παροχής υπηρεσιών, διανομής, αντιπροσωπείας, μισθώσεις επαγγελματικών χώρων, συνεργασίες σε έργα, ακόμη και για εταιρικές ρυθμίσεις όπου αυτό επιτρέπεται. Ιδίως στις εργολαβικές συμβάσεις και στις συμβάσεις τεχνικών έργων, η διαιτησία μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα ταιριαστή: οι διαφορές εκεί συχνά έχουν τεχνικό περιεχόμενο, απαιτούν κατανόηση χρονοδιαγραμμάτων, προδιαγραφών, επιμετρήσεων, καθυστερήσεων και ευθυνών, και η ταχύτητα είναι κρίσιμη για να μην «παγώσει» το έργο ή να μη διογκωθεί το κόστος από μια μακρά εκκρεμότητα.
Στο τέλος της ημέρας, η διαιτησία δεν είναι «αντίπαλος» αλλά σύμμαχος των δικαστηρίων. Είναι μια παράλληλη, νόμιμη και συχνά ιδιαίτερα χρήσιμη διαδρομή για την επίλυση ιδιωτικών διαφορών. Όσο οι νομικοί σύμβουλοι επενδύουν στη γνώση της, στη σωστή διατύπωση ρητρών και, κυρίως, στη σοβαρή ενημέρωση των πελατών τους, τόσο πιο ώριμα θα χρησιμοποιείται. Και όταν χρησιμοποιείται σωστά, κάνει κάτι πολύ απλό αλλά πολύ σημαντικό, ήτοι βοηθά τις συναλλαγές να συνεχίζονται με λιγότερη αβεβαιότητα και τις διαφορές να κλείνουν πιο γρήγορα, πιο πρακτικά και πιο προβλέψιμα. Αυτό είναι καλό για τις επιχειρήσεις, καλό για τις συνεργασίες και, τελικά, καλό για την ίδια την οικονομία και τη χώρα.
* Ο κ. Δημήτριος Κυριαζής είναι Επίκουρος Καθηγητής της Νομικής Σχολής ΑΠΘ, Διδάκτωρ Νομικής Παν/μίου Οξφόρδης και Δικηγόρος Αθηνών παρ’ Αρείω Πάγω (“Kyriazis & Fix Legal Services”).
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily