Η εμφάνιση και διείσδυση των κρυπτονομισμάτων και, εν γένει, των ψηφιακών περιουσιακών στοιχείων στη διεθνή αγορά και στις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές, συνιστά μια από τις πιο χαρακτηριστικές εκφάνσεις της ψηφιακής μετάβασης της παγκόσμιας οικονομίας. Στο πλαίσιο των διεθνών εμπορικών συναλλαγών, το γεγονός αυτό δεν άφησε ανεπηρέαστο και το πεδίο της διεθνούς εμπορικής διαιτησίας, ιδίως από την οπτική της διεθνούς δημοσίας τάξεως.
Η λειτουργία των κρυπτονομισμάτων
Τα κρυπτονομίσματα λειτουργούν αξιοποιώντας την τεχνολογία του blockchain («τεχνολογία κατανεμημένης εγγραφής») για τη μεταφορά αξίας και κεφαλαίου δίχως τη μεσολάβηση των παραδοσιακών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και των προμηθειών που επιβάλλουν. Βάση για τις συναλλαγές κρυπτονομισμάτων είναι η ύπαρξη ενός αποκεντρωμένου ψηφιακού δικτύου, που αποτελείται από περισσότερους ομότιμους κόμβους (τα αποκαλούμενα peer to peer δίκτυα), όπου δηλαδή δεν υπάρχει κεντρική οργάνωση και κατανομή δραστηριοτήτων στους κόμβους από κάποια αρχή που έχει την εποπτεία του δικτύου. Κάθε κόμβος του δικτύου έχει ένα αντίγραφο ενός αρχείου (αποθετηρίου), το κατανεμημένο καθολικό (distributed ledger), που είναι δημοσίως προσβάσιμο και τηρείται αποκεντρωμένα. Κάθε συναλλαγή κρυπτονομίσματος εγγράφεται μέσω δυο διαφορετικών διευθύνσεων (μια αναλογία θα μπορούσε να γίνει με τις διευθύνσεις ηλεκτρονικού ταχυδρομείου) σε ένα τέτοιο αρχείο, το οποίο αποτελείται από μια αλυσίδα συστοιχιών (blockchain) και από την εγγραφή αυτή επέρχεται η μεταβίβαση της ποσότητας κρυπτονομίσματος.
Οι νομοθετικές εξελίξεις
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση είχαν προηγηθεί νομοθετικές πρωτοβουλίες, όπως οι ρυθμίσεις για τα ‘’έξυπνα συμβόλαια’’ (smart contracts) και τις συναλλαγές με τεχνολογίες κατανεμημένου καθολικού (όπως η τεχνολογία blockchain) που εισήχθησαν στην Ελλάδα μέσω του Ν. 4961/2022, καθώς και για την ποινικοποίηση συμπεριφορών, όπως π.χ. η αυθαίρετη υφαρπαγή κρυπτονομισμάτων, μέσω του Ν. 4947/2022, με τον οποίο ενσωματώθηκε η Οδηγία ΕΕ 2019/713. Η ραγδαία, όμως, αύξηση των κρυπτονομισμάτων στις διεθνείς αγορές, οι αμφιβολίες ως προς τη νομική φύση τους και η σύνδεσή τους με παράνομες δραστηριότητες (νομιμοποίηση εσόδων, διακίνηση ναρκωτικών ουσιών κ.λπ.) ήταν λόγοι που οδήγησαν πρόσφατα στην έκδοση του Κανονισμού (ΕΕ) 2023/1114 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαΐου 2023, για τις αγορές κρυπτοστοιχείων (MiCA). Ο εν λόγω Κανονισμός, που εφαρμόζεται σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα που δραστηριοποιούνται στην έκδοση κρυπτοστοιχείων, στη δημόσια προσφορά τους και στην εισαγωγή τους προς διαπραγμάτευση ή που παρέχουν υπηρεσίες σχετικές με κρυπτοστοιχεία στην Ένωση, ορίζει για πρώτη φορά την έννοια του κρυπτοστοιχείου, ως ψηφιακή αναπαράσταση αξίας που μπορεί να μεταβιβαστεί και έχει ως πρωταρχικό σκοπό να εξασφαλιστεί ότι οι νομοθετικές πράξεις της Ένωσης για τις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες είναι προσαρμοσμένες στην ψηφιακή εποχή, καθιστώντας δυνατή τη χρήση καινοτόμων τεχνολογιών.
Το περιεχόμενο της διεθνούς δημόσιας τάξεως
Το εννοιολογικό περιεχόμενο του όρου δημόσια τάξη, δηλαδή οι θεμελιώδεις κανόνες και αρχές που κρατούν κατά ορισμένο χρόνο στη χώρα και απηχούν τις κοινωνικές, οικονομικές, πολιτειακές, πολιτικές, θρησκευτικές, ηθικές και άλλες αντιλήψεις (ΟλΑΠ 6/1990), είναι ευρύ και συνδέεται άμεσα με το χωρικό (εθνικό ή υπερεθνικό), δικαιικό (συγκεκριμένο πεδίο δικαίου), δικαιοδοτικό (πολιτειακή δικαιοσύνη ή διαιτησία), και κανονιστικό (ουσιαστικό ή δικονομικό) πλαίσιο, εντός του οποίου εξετάζεται. Πάντα όμως η διεθνής δημόσια τάξη έχει σημείο αφετηρίας μια ορισμένη έννομη τάξη, είναι δηλαδή κατά κανόνα έννοια εθνική, αλλά επηρεάζεται και από ευρωπαϊκές και διεθνείς αρχές, ώστε το περιεχόμενό της να διευρύνεται και να λαμβάνει τη μορφή της ευρωπαϊκής δημόσιας τάξης και της υπερεθνικής δημόσιας τάξης. Για τον λόγο αυτό, η συμμετοχή της Ελλάδας στις διαδικασίες της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και η ανάδειξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως αυτόνομης εννόμου τάξεως, η οποία παράγει νομοθετικό έργο που δεσμεύει τα κράτη μέλη της, ανέδειξε την ανάγκη εκ νέου οριοθέτησης της έννοιας δημόσιας τάξης, καθώς αυτή εμπλουτίζεται περιλαμβάνοντας και τις θεμελιώδεις αρχές της Ένωσης και ‘’ευρωπαϊκοποιείται’’, προκειμένου να ελέγχονται οι συνέπειες του αλλοδαπού δικαίου και των αλλοδαπών δικαστικών και διαιτητικών αποφάσεων που αναπτύσσονται στα κράτη μέλη. Ο δε εμπλουτισμός της έννοιας της δημόσιας τάξης συνδέεται, περαιτέρω, άμεσα και με τα χαρακτηριστικά της και ιδίως με την μεταβλητότητά της, η οποία επιτάσσει να λαμβάνονται υπόψη οι θεμελιώδεις αρχές τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή της ανάπτυξης των αποτελεσμάτων του αλλοδαπού δικαίου/απόφασης και τούτο διότι κάτι που θεωρείτο ότι αντιστρατευόταν στη δημόσια τάξη, σε μια άλλη χρονική στιγμή να μην θεωρείται ως τέτοιο.
Η διεθνής δημόσια τάξη σε διεθνείς διαιτησίες που αφορούν σε κρυπτονομίσματα
Με την παραπάνω έννοια και περιεχόμενο, η διεθνής δημόσια τάξη διαδραματίζει σημαντικό ρόλο και στο πλαίσιο της διεθνούς εμπορικής διαιτησίας, καθώς η αντίθεση σε αυτή προβλέπεται ως λόγος ακύρωσης ημεδαπής (εσωτερικής ή διεθνούς) διαιτητικής απόφασης, κατά τα άρθρα 897 περ. 6 ΚΠολΔ και άρθρο 43 παρ. 2 εδ. β περ. ββ Ν. 5016/2023 και ως κώλυμα αναγνώρισης αλλοδαπής διαιτητικής απόφασης στο άρθρο 5 παρ. 2 περ. β της Σύμβασης της Νέας Υόρκης του 1958 για την αναγνώριση και εκτέλεση αλλοδαπών διαιτητικών αποφάσεων. Από την ελληνική οπτική και σε σχέση με τα κρυπτονομίσματα σε υποθέσεις διεθνούς διαιτησίας, χρήσιμη είναι η αναφορά στην υπ’ αριθμ. 193/2018 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αγρινίου (Εκουσία Δικαιοδοσία), με την οποία κρίθηκε ότι η αναγνώριση και κήρυξη εκτελεστότητας, κατά τη Σύμβαση της Νέας Υόρκης 1958, αμερικανικής διαιτητικής απόφασης που επιδίκαζε αποζημίωση σε bitcoin (κρυπτονόμισμα) προσβάλλει τη δημόσια τάξη της Ελλάδας, κυρίως διότι οι σχετικές συναλλαγές διευκολύνουν το οικονομικό έγκλημα. Η κρίση του Δικαστηρίου φαίνεται ότι ανταποκρινόταν στα κατά το χρόνο εκείνο κρατούντα στην ελληνική έννομη τάξη, δηλαδή στην ανυπαρξία νομοθετικού πλαισίου για τη συνολική ρύθμιση του ζητήματος των κρυπτονομισμάτων. Βέβαια, το Δικαστήριο θα μπορούσε να απασχολήσει το υπάρχον, κατά το χρόνο εκείνο, νομοθετικό πλαίσιο για την καταπολέμηση της απάτης (δηλαδή η Οδηγία ΕΕ 2019/713), αλλά και η κλασσική απόφαση του ΔΕΕ στην υπόθεση Skatteverket v. Hedqvist (C-264/14), με την οποία έγινε δεκτό ότι το Bitcoin αποτελεί ένα συμβατικό μέσο πληρωμής.
Σύγχρονες προκλήσεις
Σήμερα, από τον Κανονισμό MiCA και σύμφωνα με τους σκοπούς και τις αρχές του, που εμπλουτίζουν και την έννοια της δημόσιας τάξης, μπορεί να εξαχθεί το πρωταρχικό συμπέρασμα ότι η επιφυλακτικότητα απέναντι στα κρυπτονομίσματα υποχωρεί σταδιακά, χάριν προώθησης της ψηφιακής μετάβασης της οικονομίας, τουλάχιστον εντός της Ένωσης, και επομένως σχετικές υποθέσεις θα αντιμετωπίζονται (ή μάλλον πρέπει να αντιμετωπίζονται) πιο διαλλακτικά από τα ελληνικά δικαστήρια. Σε κάθε, όμως περίπτωση, δεν πρέπει να παροράται το γεγονός ότι οι ρυθμοί της τεχνολογικής εξέλιξης συχνά ξεπερνούν τους ρυθμούς της νομοθέτησης, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.
* Ο Ιωάννης Μονοπάτης είναι Δικηγόρος, απόφοιτος της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ και τελειόφοιτος του ΠΜΣ «Ιδιωτικό Διεθνές Δίκαιο» του ΕΚΠΑ. Το παρόν κείμενο αποτελεί επιμελημένη εκδοχή του δοκιμίου που υποβλήθηκε από τον συγγραφέα στο πλαίσιο του διαγωνισμού Call for Papers 2026 – Think Alternative, Think Arbitration του ΕΟΔΙΔ.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily