Για πρώτη φορά παρουσιάστηκε στις 30 Ιουνίου 2026 στο Υπουργείο Δικαιοσύνης ο νέος ενιαίος Κώδικας για τις εναλλακτικές μορφές επίλυσης διαφορών (ΕΕΔ), ο οποίος συγκεντρώνει όλες τις βασικές μορφές ΕΕΔ, όπως η διαιτησία, η διαμεσολάβηση και η δικαστική μεσολάβηση, ενώ παράλληλα θεσπίζει κοινές αρχές που εφαρμόζονται σε κάθε διαδικασία εναλλακτικής επίλυσης διαφορών. Η μεταρρύθμιση στοχεύει στον εκσυγχρονισμό του ισχύοντος πλαισίου, στην ενίσχυση της πρόσβασης πολιτών και επιχειρήσεων σε αποτελεσματικούς μηχανισμούς επίλυσης διαφορών, στην καλλιέργεια κουλτούρας συναινετικής επίλυσης συγκρούσεων και στην αξιοποίηση των δυνατοτήτων της ψηφιακής τεχνολογίας.
Για την προετοιμασία του νέου πλαισίου συστάθηκε ειδική Ομάδα Εργασίας, στην οποία συμμετείχαν δικαστικοί λειτουργοί, πανεπιστημιακοί, δικηγόροι, διαμεσολαβητές και εκπρόσωποι της δημόσιας διοίκησης. Μέσα από τη συνεργασία όλων των εμπλεκομένων επιχειρήθηκε να αντιμετωπιστούν οι αδυναμίες που παρουσίαζε το μέχρι σήμερα διάσπαρτο νομοθετικό πλαίσιο και να δημιουργηθεί ένα πιο συνεκτικό και αποτελεσματικό σύστημα.
Ο Κώδικας εισάγει γενικές αρχές που διέπουν όλες τις διαδικασίες ΕΕΔ, όπως η αυτονομία των μερών, η καλή πίστη, η εμπιστευτικότητα, η αμεροληψία, η ίση μεταχείριση των μερών, η εύλογη διάρκεια της διαδικασίας και η διασφάλιση της ποιότητάς της. Παράλληλα, προβλέπεται ότι η επιλογή της κατάλληλης μεθόδου επίλυσης θα γίνεται με βάση τις ανάγκες κάθε υπόθεσης, λαμβάνοντας υπόψη το κόστος, τον χρόνο, την πολυπλοκότητα της διαφοράς και την αρχή της αναλογικότητας.
Μία σημαντική ρύθμιση αφορά την υποχρεωτική προδικαστική διαδικασία. Πριν από την προσφυγή στα δικαστήρια, τα μέρη θα έχουν τη δυνατότητα να επιλέγουν μεταξύ διαμεσολάβησης και δικαστικής μεσολάβησης, ενώ προβλέπεται αναστολή της παραγραφής κατά το διάστημα διεξαγωγής της εισαγωγικής συνεδρίας. Επιπλέον, επεκτείνεται ο αριθμός των διαφορών που μπορούν να επιλυθούν εξωδικαστικά, με στόχο περισσότερες υποθέσεις να επιλύονται πριν φτάσουν στις δικαστικές αίθουσες.
Στον τομέα της διαιτησίας, ο Κώδικας επιδιώκει την πλήρη εναρμόνιση με τα διεθνή πρότυπα και ιδίως με τον Πρότυπο Νόμο της UNCITRAL και τη Σύμβαση της Νέας Υόρκης. Υιοθετείται ενιαίο σύστημα διαιτησίας για εθνικές και διεθνείς διαφορές, ενώ εισάγονται σημαντικές καινοτομίες όπως ο Διαιτητής Έκτακτης Ανάγκης (Emergency Arbitrator), η χρηματοδότηση διαδικασιών από τρίτους (Third Party Funding), καθώς και το σύστημα Security for Costs. Ενισχύεται, επίσης, η θεσμική διαιτησία με απλούστερες διαδικασίες οργάνωσης και λειτουργίας, ενώ προβλέπεται περιορισμένος αλλά αποτελεσματικός δικαστικός έλεγχος των διαιτητικών αποφάσεων, με σκοπό τη διασφάλιση της ασφάλειας δικαίου και της διεθνούς ανταγωνιστικότητας του θεσμού.
Η διαμεσολάβηση αναβαθμίζεται σε κεντρικό πυλώνα του νέου συστήματος. Η διαδικασία αποκτά πιο ουσιαστικό χαρακτήρα και δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως μια τυπική υποχρέωση πριν από τη δικαστική προσφυγή. Η σημαντικότερη ίσως προσθήκη είναι ότι ο διαμεσολαβητής αποκτά τη δυνατότητα, εφόσον το επιθυμούν και τα δύο μέρη, να διατυπώσει έγγραφη και αιτιολογημένη πρόταση επίλυσης όταν διαπιστώνεται αδυναμία επίτευξης συμφωνίας. Η πρόταση βασίζεται στα πραγματικά δεδομένα της υπόθεσης χωρίς να περιλαμβάνει νομική αξιολόγηση ή κρίση για το ποιος έχει δίκιο.
Περαιτέρω, διευρύνεται το πεδίο εφαρμογής της διαμεσολάβησης και σε διαφορές που έως σήμερα εξαιρούνταν, όπως οι κληρονομικές διαφορές και ορισμένες διαφορές με το Δημόσιο. Η μέχρι σήμερα Υποχρεωτική Αρχική Συνεδρία Διαμεσολάβησης αντικαθίσταται από την Εισαγωγική Συνεδρία Διαμεσολάβησης. Η διαδικασία αυτή μπορεί να οδηγήσει είτε σε άμεση συμφωνία, είτε σε συνέχιση της διαμεσολάβησης σε εθελοντική βάση, είτε σε επιστροφή της υπόθεσης στη δικαστική οδό.
Σημαντική είναι και η αναβάθμιση του επαγγέλματος του διαμεσολαβητή. Εισάγεται σύστημα τριών βαθμίδων, Α΄, Β΄ και Γ΄, με βάση την εμπειρία, τη συνεχιζόμενη κατάρτιση και την επαγγελματική επάρκεια. Παράλληλα, προβλέπονται συστήματα mentoring, συνδιαμεσολάβησης και περιοδικής αξιολόγησης, ώστε να διασφαλίζεται υψηλό επίπεδο υπηρεσιών και συνεχής επαγγελματική εξέλιξη. Κατά αυτόν τον τρόπο αυξάνονται και οι απαιτήσεις εκπαίδευσης. Η βασική εκπαίδευση διαμεσολαβητών ορίζεται στις 80 ώρες, ενώ για όσους δεν διαθέτουν νομικές σπουδές απαιτούνται επιπλέον 40 ώρες νομικής κατάρτισης. Τουλάχιστον το 50% του εκπαιδευτικού προγράμματος αφορά πρακτική άσκηση και ανάπτυξη δεξιοτήτων μέσω προσομοιώσεων πραγματικών υποθέσεων. Η διαπίστευση αποκτάται μετά από γραπτές και προφορικές εξετάσεις, ενώ θεσπίζεται υποχρεωτική μετεκπαίδευση και επαναπιστοποίηση κάθε δύο χρόνια, διάρκειας από 20 έως 60 ώρες, ανάλογα με τη βαθμίδα του διαμεσολαβητή.
Η Κεντρική Επιτροπή Διαμεσολάβησης αποκτά ενισχυμένες αρμοδιότητες σε ζητήματα μητρώων, πειθαρχικού ελέγχου, εξετάσεων, διαπίστευσης και εποπτείας των φορέων κατάρτισης. Προβλέπεται, ταυτόχρονα, η ανάπτυξη εξειδικευμένων μορφών διαμεσολάβησης, όπως η οικογενειακή, η κτηματολογική, η εμπορική, η σχολική και η πανεπιστημιακή διαμεσολάβηση, προκειμένου η διαδικασία να προσαρμόζεται καλύτερα στις ιδιαιτερότητες κάθε κατηγορίας διαφορών.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον ψηφιακό μετασχηματισμό. Δημιουργείται η Ενιαία Ψηφιακή Πύλη Διαμεσολάβησης, μέσω της οποίας θα πραγματοποιείται η ηλεκτρονική διαχείριση των διαδικασιών. Τα πρακτικά θα αναρτώνται υποχρεωτικά εντός τριών εργάσιμων ημερών, θα λαμβάνουν μοναδικό κωδικό ταυτοποίησης και θα διαθέτουν πλήρη αποδεικτική ισχύ μέσω ψηφιακής επαλήθευσης. Η πρόσβαση θα είναι ασφαλής και διαθέσιμη στα μέρη, στους δικηγόρους και στα δικαστήρια.
Αλλαγές επέρχονται και στη δικαστική μεσολάβηση. Ενώ μέχρι σήμερα αποτελούσε έναν περιορισμένο δικονομικό θεσμό, πλέον αποκτά δικό της ολοκληρωμένο και αυτοτελές θεσμικό πλαίσιο. Διευρύνεται το πεδίο εφαρμογής της, παρέχεται δυνατότητα προσφυγής τόσο πριν όσο και μετά την έναρξη της δίκης και κατοχυρώνεται πλήρως το απόρρητο της διαδικασίας. Παράλληλα, προβλέπεται η λειτουργία ειδικών χώρων εντός των δικαστηρίων, η δημιουργία Γραφείων Δικαστικής Μεσολάβησης και η εκπαίδευση ειδικών δικαστών-μεσολαβητών από την Εθνική Σχολή Δικαστικών Λειτουργών.
Ο νέος Κώδικας ιδρύει επίσης το Κέντρο Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών, Διαμεσολάβησης και Διαιτησίας Ορεστιάδας, το οποίο θα λειτουργεί ως κέντρο έρευνας, εκπαίδευσης και ανάπτυξης πολιτικών στον χώρο της ΕΕΔ. Το κέντρο θα λειτουργεί με γνώμονα την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης, στη συνεργασία με πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα και στη δημιουργία διεθνών δικτύων συνεργασίας, με προοπτική να αναπτυχθούν αντίστοιχες δομές και σε άλλες περιοχές της χώρας.
Συνολικά, ο νέος Κώδικας φαίνεται να μεταφέρει το βάρος από τη σύγκρουση στην επικοινωνία και από τη χρονοβόρα δικαστική αντιπαράθεση στην αποτελεσματική επίλυση των διαφορών. Μοιάζει να φιλοδοξεί τη μείωση του φόρτου των δικαστηρίων, την ταχύτερη απονομή δικαιοσύνης, την αύξηση των συναινετικών λύσεων και την καλλιέργεια της εμπιστοσύνης των πολιτών και των επιχειρήσεων στους θεσμούς ΕΕΔ. Η νέα μεταρρύθμιση μπορεί να καταστήσει την Ελλάδα σημείο αναφοράς για τη διαμεσολάβηση και τη διαιτησία στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και να δημιουργήσει ένα σύγχρονο, αξιόπιστο και βιώσιμο οικοσύστημα εναλλακτικής επίλυσης διαφορών για τα επόμενα χρόνια.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily