Η αποδεικτική διαδικασία στη διεθνή και εσωτερική διαιτησία αποτέλεσε το επίκεντρο μιας ιδιαίτερα ενδιαφέρουσας συζήτησης, όπου αναδείχθηκαν τόσο οι ευκαιρίες ευελιξίας που προσφέρει η διαιτησία όσο και οι πρακτικές εκμετάλλευσης αυτής της ελαστικότητας στο πλαίσιο των αποδείξεων.
Το διακεκριμένο panel υπό το συντονισμό του κ. Χ. Φίλιου, Professor at Democritus University of Thrace, Deputy Managing Partner, Calavros Law Firm – Filios – Kloukinas, και με ομιλητές τους κκ. Σ. Τσαντίνη, Professor of Civil Procedural Law at Democritus University of Thrace, Managing Partner TSANTINIS LAW FIRM, Δρ. Π. Γιαννόπουλο, Professor at Democritus University of Thrace, Vice Chairman of Thessaloniki Bar & Chairman of Thessaloniki Bar Arbitration Committee, Managing Partner Yiannopoulos & Kozi LLP, και Α. Μεταλληνό, Partner, POTAMITISVEKRIS, παρουσίασε τις πιο συχνές περιπτώσεις χειραγώγησης της αποδεικτικής διαδικασίας ενώπιον του διαιτητικού δικαστηρίου.
Υπερβολικά αιτήματα προσκομιδής εγγράφων: Μεταξύ άμυνας και κατάχρησης
Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα υπέρβασης αφορά τα αιτήματα προσκόμισης εγγράφων. Όπως επισημάνθηκε, στις περισσότερες διαιτησίες οι διάδικοι υποβάλλουν εκτενή αιτήματα, επιδιώκοντας είτε να ενισχύσουν την άμυνά τους είτε να επιβαρύνουν τον αντίδικο με δυσανάλογο όγκο εργασίας.
Η πρακτική αυτή ενίοτε υπερβαίνει τα όρια του παραδεκτού που ισχύουν στην τακτική δίκη, κυρίως λόγω της μεγαλύτερης ευελιξίας της διαιτησίας και της απουσίας αυστηρών προϋποθέσεων εξειδίκευσης.
Έτσι, δημιουργείται η εντύπωση ότι «όλα επιτρέπονται» και ότι το διαιτητικό δικαστήριο δύσκολα θα απορρίψει αιτήματα, ενθαρρύνοντας τις λεγόμενες guerilla tactics.
Κεντρικό ζήτημα που ανέκυψε ήταν ο προσδιορισμός των ορίων μεταξύ της νόμιμης αναζήτησης αποδεικτικού υλικού και του «fishing expedition». Στο πλαίσιο της διαιτησίας, σε αντίθεση με την πολιτική δίκη, δεν απαιτείται κατ’ ανάγκη πλήρης και εκ των προτέρων γνώση του περιεχομένου των αιτούμενων εγγράφων. Η μεγαλύτερη ευελιξία του διαιτητικού πλαισίου επιτρέπει την υποβολή αιτημάτων που καταλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, εσωτερική αλληλογραφία, εκθέσεις ή αξιολογήσεις στελεχών, ακόμη και όταν το ακριβές τους περιεχόμενο δεν είναι γνωστό.
Η διαφοροποίηση αυτή έχει ουσιώδεις συνέπειες ως προς το βάρος απόδειξης. Ενώ στην πολιτική δίκη ο διάδικος οφείλει να γνωρίζει και να αποδείξει συγκεκριμένα το περιεχόμενο ενός εγγράφου, στη διαιτησία το επίκεντρο μετατοπίζεται από την πλήρη απόδειξη ενός ισχυρισμού, στο στάδιο της αιτήσεως επίδειξης εγγράφων, αρκεί η πιθανολόγηση της ύπαρξης σχετικού αποδεικτικού υλικού. Έτσι, ο ενάγων, που φέρει κατ’ αρχήν το βάρος απόδειξης, μπορεί να ζητήσει την προσκομιδή εγγράφων υποστηρίζοντας ότι είναι εύλογο να υπάρχουν. Το κρίσιμο ερώτημα για το διαιτητικό όργανο παύει να είναι αν ο ισχυρισμός αποδεικνύεται πλήρως και γίνεται αν είναι πιθανό να υφίστανται έγγραφα που τον στηρίζουν.
Το διακεκριμένο panel έφερε ως παράδειγμα την περίπτωση όπου προβάλλεται ότι υπήρχαν θετικές αξιολογήσεις για τη δραστηριότητα ενός διανομέα και συνεπώς, επακόλουθη καταγγελία της σύμβασης δεν ήταν δικαιολογημένη. Εν προκειμένω, δεν απαιτείται κατ’ ανάγκη να αποδειχθεί εκ των προτέρων η ορθότητα της απόδοσης. Αρκεί να πιθανολογηθεί ότι τέτοιες αξιολογήσεις υφίστανται, ώστε να διαταχθεί η επίδειξή τους. Με τον τρόπο αυτό, δημιουργείται ένας ουσιαστικός κίνδυνος για τον αντίδικο, καθώς το επίκεντρο της απόδειξης μετατίθεται και διευρύνονται τα περιθώρια πρόσβασης σε δυνητικά κρίσιμα, αλλά μη προσδιορισμένα εκ των προτέρων, έγγραφα.
Η επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης
Οι ομιλητές έδωσαν έμφαση, επίσης, στον μετασχηματισμό που επιφέρει η τεχνητή νοημοσύνη. Επισημάνθηκε ότι, παραδοσιακά, τα εκτεταμένα αιτήματα προσκόμισης εγγράφων σπάνια ήταν ελκυστικά, καθώς η διαχείριση και αξιολόγηση μεγάλου όγκου υλικού προϋπέθετε σημαντικό κόστος και ανθρώπινους πόρους. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρθηκε, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου ζητήθηκαν πολυάριθμα έγγραφα, η πρακτική τους αξία ήταν συχνά περιορισμένη. Αναφέρθηκε παράδειγμα υπόθεσης με μεγάλο αριθμό μικρών τιμολογίων, τα οποία τελικά προσκομίστηκαν σε φυσική μορφή και αποδείχθηκε αμφίβολο κατά πόσον η εκτεταμένη αυτή διαδικασία προσέφερε ουσιαστικό πλεονέκτημα στον αντίδικο.
Η τεχνητή νοημοσύνη, σήμερα, επιτρέπει την ταχεία επεξεργασία και ανάλυση τεράστιου όγκου δεδομένων, την αυτοματοποιημένη σύνοψη εγγράφων και τον εντοπισμό κρίσιμων ή δυνητικά επιβαρυντικών στοιχείων. Υλικό το οποίο παλαιότερα ενδεχομένως δεν θα διαβαζόταν ποτέ από άνθρωπο μπορεί πλέον να αξιολογηθεί σχεδόν άμεσα.
Η εξέλιξη αυτή καθιστά σημαντικά ευκολότερη τη διεξαγωγή ευρέων fishing expeditions, καθώς το κόστος αναζήτησης πιθανών αποδεικτικών στοιχείων μειώνεται δραστικά. Ως αποτέλεσμα, η τεχνολογία δεν περιορίζει κατ’ ανάγκη την πρακτική των εκτεταμένων αιτημάτων προσκόμισης, αλλά ενδέχεται να την ενισχύσει, διευκολύνοντας τον εντοπισμό στοιχείων που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν, ενίοτε ενοχοποιητικά, από οποιοδήποτε μέρος της διαδικασίας.
Υπό το πρίσμα αυτό, διατυπώθηκε η άποψη ότι η αντιμετώπιση του ζητήματος δεν θα πρέπει να περιορίζεται σε μεταγενέστερο στάδιο μέσω ηπιότερων περιορισμών, αλλά να γίνεται εξαρχής μέσω σαφών διαδικαστικών ορίων στα terms of reference ή σε άλλα πρώιμα στάδια της διαδικασίας. Κατά την άποψη αυτή, η τεχνητή νοημοσύνη αναμένεται να μεταβάλει ουσιωδώς το τοπίο της προσκόμισης εγγράφων, καθιστώντας ακόμη πιο αναγκαία την προληπτική ρύθμιση των σχετικών διαδικαστικών ζητημάτων.
Ρόλος και ανεξαρτησία των experts
Ένα άλλο κομβικό ζήτημα που απασχόλησε το panel ήταν ο ρόλος και τα όρια ανεξαρτησίας των experts (πραγματογνωμόνων) στη διαιτητική διαδικασία. Επισημάνθηκε εξαρχής ότι πρόκειται για θέμα ιδιαίτερης πολυπλοκότητας, καθώς εμπλέκονται πολλαπλά κανονιστικά πλαίσια. H lex arbitri συνήθως δεν ρυθμίζει τη νομική θέση του πραγματογνώμονα, ενώ παράλληλα λαμβάνονται υπόψη το εφαρμοστέο δίκαιο της μεταξύ του διαδίκου και του expert σχέσης, καθώς και οι κανόνες δεοντολογίας του επαγγελματικού φορέα στον οποίο ενδεχομένως ανήκει.
Υπό το πρίσμα αυτό, υπογραμμίστηκε ότι η ανεξαρτησία του expert δεν ταυτίζεται με εκείνη του διαιτητή. Ο πραγματογνώμονας παρέχει υπηρεσίες σε συγκεκριμένο διάδικο και δεν παύει να είναι ο σύμβουλός του. Ωστόσο, η επαγγελματική και επιστημονική του ακεραιότητα επιβάλλει την τήρηση ορισμένων θεμελιωδών αρχών, να μην αποκρύπτει κρίσιμα δεδομένα από το διαιτητικό δικαστήριο, να μην διαστρεβλώνει επιστημονικές μελέτες ή τεχνικά στοιχεία και να παρουσιάζει πλήρως τα συμπεράσματά του, ακόμη και όταν αυτά δεν ευνοούν απόλυτα τη θέση του εντολέα του. Αναφέρθηκε χαρακτηριστικά ότι ένας πραγματογνώμονας δεν οφείλει μόνο να επιβεβαιώνει τη δυνατότητα υλοποίησης μιας τεχνικής λύσης, αλλά και να εκθέτει με σαφήνεια τις πιθανότητες επιτυχίας ή αποτυχίας της και τους σχετικούς κινδύνους.
Κατά την άποψη των ομιλητών, η αξιοπιστία ενός expert εδράζεται πρωτίστως στην ορθή εφαρμογή της επιστημονικής μεθοδολογίας και στην πλήρη παρουσίαση των αποτελεσμάτων της ανάλυσής του. Η στάση αυτή δεν υπηρετεί μόνο την αλήθεια της διαδικασίας, αλλά ενισχύει και την πειστικότητα της μαρτυρίας του ενώπιον του διαιτητικού δικαστηρίου. Όπως επισημάνθηκε, στόχος του πραγματογνώμονα δεν είναι απλώς να ικανοποιήσει τις προσδοκίες του διαδίκου που τον διόρισε, αλλά να λειτουργήσει ως αξιόπιστος φορέας εξειδικευμένης γνώσης.
Η συζήτηση επεκτάθηκε επίσης στα εργαλεία που διαθέτει ένα διαιτητικό δικαστήριο όταν καλείται να αντιμετωπίσει αποκλίνουσες τεχνικές απόψεις. Εξετάστηκε η πρακτική των joint expert reports, καθώς και η δυνατότητα διορισμού πραγματογνώμονα απευθείας από το διαιτητικό δικαστήριο. Υποστηρίχθηκε ότι η αποτελεσματικότητα των λύσεων αυτών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το επίπεδο εξοικείωσης του δικαστηρίου με το επίμαχο τεχνικό αντικείμενο, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι οι experts αντιλαμβάνονται τον επαγγελματικό τους ρόλο και την αξιοπιστία τους στην αγορά.
Αναφέρθηκε ότι το διαιτητικό δικαστήριο μπορεί, αντί να προσφύγει εξαρχής σε πλήρως ανεξάρτητο πραγματογνώμονα, να ενθαρρύνει τους διαδίκους να συμφωνήσουν σε έναν κοινό expert ή να υποβάλουν έναν περιορισμένο κατάλογο υποψηφίων από τον οποίο θα επιλέξει το ίδιο.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, οι διάδικοι έχουν καταφέρει να συμφωνήσουν εξαρχής στο πρόσωπο του πραγματογνώμονα, επιτυγχάνοντας αποτελεσματικότερη και λιγότερο αντιπαραθετική επίλυση του τεχνικού ζητήματος.
Παράλληλα, επισημάνθηκε ότι ο διορισμός πραγματογνώμονα από το ίδιο το διαιτητικό δικαστήριο δεν στερείται δυσκολιών. Το δικαστήριο οφείλει να διασφαλίζει ότι ο expert λειτουργεί ως μέσο υποβοήθησης της κατανόησης πολύπλοκων τεχνικών ζητημάτων και όχι ως υποκατάστατο της δικαιοδοτικής του κρίσης. Η ανάγκη αυτή καθίσταται ιδιαίτερα εμφανής σε τεχνικές και κατασκευαστικές διαφορές, όπου οι πραγματογνώμονες συχνά εφαρμόζουν διαφορετικές μεθοδολογίες και καταλήγουν σε εκ διαμέτρου αντίθετα συμπεράσματα. Στις περιπτώσεις αυτές, οι επιλογές του διαιτητικού δικαστηρίου είναι πολλαπλές και εξαρτώνται από τις ιδιαιτερότητες της υπόθεσης, τον βαθμό τεχνικής κατάρτισης των διαιτητών, καθώς και από τις προσωπικότητες και την αξιοπιστία των εμπλεκόμενων experts.
Οι legal experts
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε και η συζήτηση σχετικά με τον ρόλο των legal experts (νομικών πραγματογνωμόνων) στη διεθνή διαιτησία και τη διαφοροποίησή τους από τη λειτουργία αντίστοιχων γνωμοδοτούντων ενώπιον εθνικών δικαστηρίων. Επισημάνθηκε ότι, σε αντίθεση με τα κρατικά δικαστήρια, όπου οι βασικές δικονομικές και ουσιαστικές έννοιες θεωρούνται κατά κανόνα δεδομένες και κοινώς κατανοητές, στη διεθνή διαιτησία συχνά απαιτείται η επεξήγηση ακόμη και θεμελιωδών εννοιών ενός εθνικού δικαίου.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρθηκε, ο legal expert σε διεθνές περιβάλλον καλείται πολλές φορές να εξηγήσει ζητήματα που για έναν εθνικό δικαστή θα ήταν αυτονόητα. Αυτό συμβαίνει επειδή οι διαιτητές προέρχονται συχνά από διαφορετικές έννομες τάξεις και δεν είναι εξοικειωμένοι με τη νομική ορολογία ενός συγκεκριμένου δικαιοδοτικού συστήματος.
Ως παράδειγμα αναφέρθηκε η έννοια του «απαραδέκτου» στο ελληνικό δίκαιο, η οποία διαθέτει συγκεκριμένο δογματικό περιεχόμενο και δικονομικές συνέπειες. Σε μια διεθνή διαιτησία, όμως, ένας αλλοδαπός διαιτητής ενδέχεται να μην αντιληφθεί την ακριβή σημασία της ή να της αποδώσει διαφορετικό περιεχόμενο, ιδίως όταν αντίστοιχη διάκριση δεν υφίσταται με τον ίδιο τρόπο στο δικό του νομικό κόσμο. Έτσι, όροι που στο ελληνικό δίκαιο παραπέμπουν σε συγκεκριμένες δικονομικές έννοιες ενδέχεται διεθνώς να χρησιμοποιούνται με ευρύτερα ή πιο περιγραφικά. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο legal expert μπορεί να διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο, διευκρινίζοντας ότι μια συγκεκριμένη διατύπωση δεν χρησιμοποιείται με τη στενή δογματική έννοια του εθνικού δικαίου, αλλά με έναν γενικότερο τρόπο που γίνεται αντιληπτός στο διεθνές περιβάλλον.
Υπογραμμίστηκε επίσης ότι η συμβολή του legal expert αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν το εφαρμοστέο δίκαιο διαφέρει από το νομικό υπόβαθρο των διαιτητών. Χαρακτηριστικά αναφέρθηκε το ενδεχόμενο ένας legal expert διαφορετικής εθνικότητας να καλείται να εξηγήσει το ελληνικό δίκαιο σε διαιτητικό δικαστήριο αποτελούμενο από μέλη επίσης προερχόμενα από άλλες δικαιοδοσίες. Στις περιπτώσεις αυτές, ο legal expert λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ διαφορετικών νομικών συστημάτων, συμβάλλοντας στην ορθή κατανόηση του εφαρμοστέου δικαίου και στην αποφυγή ερμηνευτικών παρανοήσεων.
Η συζήτηση κατέδειξε, τελικά, ότι ο ρόλος του legal expert στη διεθνή διαιτησία είναι σημαντικά ευρύτερος από εκείνον που συνήθως επιτελείται στα εθνικά δικαστήρια. Η παρέμβασή του μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο εργαλείο για την αποσαφήνιση σύνθετων ζητημάτων διασυνοριακού χαρακτήρα και την αποφυγή παρεξηγήσεων μεταξύ διαφορετικών νομικών πολιτισμών. Ταυτόχρονα, επισημάνθηκε ότι η συμβολή αυτή πρέπει να ασκείται με προσοχή, ώστε να διευκολύνει την κατανόηση του εφαρμοστέου δικαίου χωρίς να προσθέτει περιττή πολυπλοκότητα στη διαδικασία.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily