Μια διαφορετική διαδρομή προς την επίλυση των ιδιωτικών διαφορών, πριν αυτές φτάσουν στην ακροαματική διαδικασία, διαμορφώνει ο νέος Κώδικας Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών, που δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.
Με τον ν. 5344/2026 (ΦΕΚ Α΄ 168/16.10.2026) αναμορφώνεται το πλαίσιο της διαμεσολάβησης και της διαιτησίας, ενώ εισάγονται νέοι κανόνες για τη δικαστική μεσολάβηση, τη διαχείριση οικογενειακών συγκρούσεων και την εξωδικαστική αντιμετώπιση κτηματολογικών διαφορών.
Στον πυρήνα της μεταρρύθμισης βρίσκεται μια ουσιαστική αλλαγή: για συγκεκριμένες κατηγορίες αστικών και εμπορικών διαφορών, η συζήτηση της αγωγής δεν θα είναι παραδεκτή εάν δεν έχει προηγηθεί εισαγωγική συνεδρία διαμεσολάβησης ή δικαστικής μεσολάβησης.
Η υποχρεωτικότητα, πάντως, αφορά τη συμμετοχή στην αρχική διαδικασία και όχι την επίτευξη συμβιβασμού. Τα μέρη διατηρούν το δικαίωμα να μη συμφωνήσουν και να ζητήσουν από το δικαστήριο να επιλύσει τη διαφορά τους.
Οι βασικές αλλαγές θα τεθούν σε εφαρμογή σταδιακά, από την 1η Ιανουαρίου έως τη 16η Σεπτεμβρίου 2027.
Ποιες διαφορές θα περνούν υποχρεωτικά από διαμεσολάβηση
Το άρθρο 15 του νέου Κώδικα προσδιορίζει τις υποθέσεις για τις οποίες προβλέπεται υποχρεωτική προδικαστική προσφυγή σε εναλλακτική μέθοδο επίλυσης, υπό την προϋπόθεση ότι τα μέρη έχουν εξουσία διάθεσης του αντικειμένου της διαφοράς.
Στο πεδίο εφαρμογής περιλαμβάνονται, με τις ειδικότερες εξαιρέσεις του νόμου:
- Οικογενειακές διαφορές, όπως αυτές προσδιορίζονται στον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας.
- Περιουσιακές διαφορές, στις κατηγορίες που ορίζει το άρθρο 614 ΚΠολΔ.
- Κληρονομικές διαφορές, με αναφορά σε συγκεκριμένες διατάξεις του Αστικού Κώδικα.
- Διαφορές της τακτικής διαδικασίας, όταν υπάγονται στην αρμοδιότητα του Μονομελούς Πρωτοδικείου και η αξία τους υπερβαίνει τις 20.000 ευρώ, καθώς και διαφορές της αρμοδιότητας του Πολυμελούς Πρωτοδικείου.
- Συγκεκριμένες εταιρικές διαφορές, μεταξύ των οποίων ζητήματα λύσης εταιρείας και δικαιωμάτων εξερχόμενων ή αποκλειόμενων εταίρων.
Ειδική ρύθμιση προβλέπεται για ορισμένες κτηματολογικές διαφορές πρώτων εγγραφών μεταξύ ιδιωτών και του Δημοσίου, οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης ή νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου, οι οποίες υπάγονται αποκλειστικά στην υποχρεωτική εισαγωγική συνεδρία διαμεσολάβησης.
Τι γίνεται όταν ένα μέρος δεν θέλει να συμμετάσχει
Ο νέος Κώδικας προβλέπει συγκεκριμένη διαδικασία πρόσκλησης του αντιδίκου σε εισαγωγική συνεδρία.
Το μέρος που επισπεύδει τη διαδικασία καλεί το άλλο μέρος, προτείνοντας διαμεσολάβηση ή δικαστική μεσολάβηση.
Ο αποδέκτης της πρόσκλησης έχει 15 ημέρες για να δηλώσει εγγράφως εάν αποδέχεται την προτεινόμενη μέθοδο. Η προθεσμία αυξάνεται σε 30 ημέρες όταν κατοικεί ή διαμένει στο εξωτερικό.
Εάν δεν υπάρξει συμφωνία ως προς τη μέθοδο ή δεν δοθεί απάντηση εντός της προθεσμίας, η υπόθεση οδηγείται σε εισαγωγική συνεδρία διαμεσολάβησης.
Η συνεδρία πρέπει να ολοκληρώνεται εντός 30 ημερών από τη λήξη της αντίστοιχης προθεσμίας απάντησης.
Για τη συζήτηση της αγωγής απαιτείται η προσκόμιση των προβλεπόμενων εγγράφων, από τα οποία προκύπτει ότι τηρήθηκε η αναγκαία προδικαστική διαδικασία.
Πρόστιμα έως 1.000 ευρώ για αδικαιολόγητη απουσία
Ο νόμος προβλέπει οικονομικές συνέπειες για τη μη συμμετοχή στην εισαγωγική συνεδρία χωρίς δικαιολογημένο λόγο.
Σύμφωνα με το άρθρο 18, το δικαστήριο μπορεί να επιβάλει χρηματική κύρωση από 100 έως 1.000 ευρώ σε μέρος που αρνήθηκε αδικαιολόγητα να συμμετάσχει, παρότι είχε προσκληθεί νόμιμα.
Στις κτηματολογικές διαφορές το κατώτατο όριο της κύρωσης αυξάνεται στα 500 ευρώ, ενώ το ανώτατο παραμένει στα 1.000 ευρώ.
Η επιβολή της κύρωσης δεν είναι αυτόματη. Το δικαστήριο συνεκτιμά την αξία της διαφοράς, τη συμπεριφορά του μέρους και τις ιδιαίτερες περιστάσεις, αιτιολογώντας ειδικά την απόφασή του.
Επιπλέον, η αδικαιολόγητη αποχή μπορεί να ληφθεί υπόψη κατά τον καθορισμό των δικαστικών εξόδων.
Ακόμη και διπλάσια δικαστικά έξοδα για απόρριψη πρότασης
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η νέα ρύθμιση του άρθρου 88 για τις συνέπειες της απόρριψης πρότασης επίλυσης της διαφοράς.
Εάν ένα μέρος απορρίψει την πρόταση του διαμεσολαβητή και η δικαστική απόφαση που θα εκδοθεί στη συνέχεια συμπίπτει ουσιαστικά με το περιεχόμενό της, το δικαστήριο μπορεί, ύστερα από σχετική αίτηση, να του επιβάλει δικαστική δαπάνη έως και διπλάσια από εκείνη που θα επιδικαζόταν κανονικά.
Η δυνατότητα αυτή προβλέπεται ανεξάρτητα από την τελική έκβαση της δίκης και απαιτεί ειδική αιτιολόγηση.
Πρόκειται για ρύθμιση με την οποία επιχειρείται να ενισχυθεί η ουσιαστική αξιολόγηση των προτάσεων συμβιβασμού, χωρίς να καταργείται η ελευθερία των μερών να απορρίψουν τη συμφωνία.
Οικογενειακή διαμεσολάβηση: Η «Φωνή του Παιδιού»
Μία από τις ιδιαίτερες καινοτομίες του Κώδικα αφορά τη συμμετοχή των ανηλίκων στην οικογενειακή διαμεσολάβηση.
Με το άρθρο 94 εισάγεται η διαδικασία «Φωνή του Παιδιού», η οποία προβλέπει τη δυνατότητα αυτοτελούς, κατ’ ιδίαν συνεδρίας με ανήλικο τέκνο.
Στόχος είναι να δοθεί στο παιδί η δυνατότητα να εκφράσει ελεύθερα τη γνώμη του για ζητήματα που το αφορούν, μέσα σε περιβάλλον ασφάλειας και εμπιστευτικότητας.
Η διαδικασία πραγματοποιείται από διαπιστευμένο οικογενειακό διαμεσολαβητή, με υποχρεωτική συμμετοχή κατάλληλα καταρτισμένου ψυχολόγου και προηγούμενη έγγραφη συναίνεση των γονέων.
Η συμμετοχή του παιδιού δεν είναι υποχρεωτική. Προηγείται εκτίμηση της καταλληλότητάς της, με γνώμονα την ηλικία, την ωριμότητα και την ψυχοσυναισθηματική κατάσταση του ανηλίκου, καθώς και το βέλτιστο συμφέρον του.
Κτηματολόγιο: Νέος δρόμος επίλυσης διαφορών για ακίνητα αγνώστου ιδιοκτήτη
Σημαντικές ρυθμίσεις εισάγονται και για την κτηματολογική διαμεσολάβηση, με ιδιαίτερη πρόβλεψη για υποθέσεις αναγνώρισης κυριότητας λόγω έκτακτης χρησικτησίας.
Σύμφωνα με το άρθρο 101, σε συγκεκριμένες υποθέσεις ακινήτων αγνώστου ιδιοκτήτη προβλέπεται ειδική διαδικασία, η οποία διεξάγεται αποκλειστικά από διαμεσολαβητή με πτυχίο Νομικής και ειδική πιστοποίηση κτηματολογικής διαμεσολάβησης.
Εφόσον συμμετέχει το Ελληνικό Δημόσιο και δεν προβάλλει δικαιώματα επί του ακινήτου, προβλέπεται η δυνατότητα κατάρτισης πρακτικού με το οποίο δηλώνεται ότι δεν υπάρχει αντίρρηση για τη διόρθωση της κτηματολογικής εγγραφής.
Η διαδικασία συνοδεύεται από συγκεκριμένες αποδεικτικές απαιτήσεις, όπως στοιχεία χρήσης και κατοχής του ακινήτου, δύο τουλάχιστον ένορκες βεβαιώσεις για εικοσαετή νομή και δήλωση Ε9 τουλάχιστον δέκα ετών πριν από την προσφυγή στη διαμεσολάβηση.
Σε περίπτωση επίτευξης συμφωνίας, το πρακτικό μπορεί να καταχωριστεί στο οικείο κτηματολογικό φύλλο, επιφέροντας τη διόρθωση της ανακριβούς εγγραφής σύμφωνα με το περιεχόμενό του.
Διαμεσολάβηση σε σχολεία και πανεπιστήμια
Ο Κώδικας επεκτείνει τις μεθόδους συναινετικής επίλυσης συγκρούσεων και στον χώρο της εκπαίδευσης.
Για τη σχολική διαμεσολάβηση, προβλέπεται συμμετοχή εκπαιδευμένων μαθητών που βοηθούν συνομηλίκους τους να επιλύσουν διαφωνίες και συγκρούσεις, με την εποπτεία κατάλληλα εκπαιδευμένου συντονιστή.
Αντίστοιχα, η πανεπιστημιακή διαμεσολάβηση αφορά συγκρούσεις μεταξύ φοιτητών του ίδιου ιδρύματος, με τη συνδρομή εκπαιδευμένων φοιτητών-διαμεσολαβητών.
Κοινό χαρακτηριστικό των δύο διαδικασιών είναι ο εθελοντικός και εμπιστευτικός χαρακτήρας τους, με στόχο την καλλιέργεια κουλτούρας διαλόγου και συναινετικής αντιμετώπισης των διαφορών.
Νέο πλαίσιο για τη διαιτησία και τη χρηματοδότησή της
Με τον ίδιο νόμο αναμορφώνεται και το δίκαιο της διαιτησίας.
Το Μέρος Β΄ ρυθμίζει συνολικά τη συγκρότηση των διαιτητικών δικαστηρίων, τις αρμοδιότητες των διαιτητών, τη διεξαγωγή της διαδικασίας, την έκδοση και προσβολή διαιτητικών αποφάσεων και την αναγνώριση αλλοδαπών αποφάσεων.
Ιδιαίτερη πρόβλεψη υπάρχει για τη χρηματοδότηση διαιτησιών από τρίτα πρόσωπα, με διατάξεις για τη γνωστοποίηση των σχετικών συμφωνιών, την αντιμετώπιση πιθανών συγκρούσεων συμφερόντων και την προστασία της εμπιστευτικότητας.
Παράλληλα, προβλέπεται η οργάνωση και λειτουργία φορέων θεσμικής διαιτησίας.
Αυστηρότερη ποινική αντιμετώπιση για οργανωμένες απάτες
Πέρα από την εναλλακτική επίλυση διαφορών, ο νόμος περιλαμβάνει και αυτοτελείς αλλαγές στην ποινική νομοθεσία.
Με το άρθρο 207 τροποποιούνται οι διατάξεις για την απάτη και την απάτη με υπολογιστή, προβλέποντας κακουργηματική αντιμετώπιση όταν ο δράστης ενεργεί κατ’ επάγγελμα, έχοντας ενωθεί με άλλον, και εκμεταλλεύεται την ευαλωτότητα του θύματος λόγω ηλικίας ή διανοητικής κατάστασης ή προκαλεί φόβο, ταραχή ή ανασφάλεια.
Για τις περιπτώσεις αυτές προβλέπεται κάθειρξη έως οκτώ έτη και χρηματική ποινή.
Παράλληλα, διατηρείται η πρόβλεψη κάθειρξης έως δέκα έτη όταν η συνολική ζημία υπερβαίνει τις 120.000 ευρώ.
Τι αλλάζει στο αυτόφωρο για εκπαιδευτικούς και υπαλλήλους διαχειριστών ηλεκτρικής ενέργειας
Δύο ακόμη διατάξεις παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Με το άρθρο 209 προβλέπεται ότι, σε περίπτωση μήνυσης ή έγκλησης κατά εκπαιδευτικού πρωτοβάθμιας ή δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης για πράξη που φέρεται να τέλεσε κατά την άσκηση των καθηκόντων του, δεν εφαρμόζεται κατά κανόνα η αυτόφωρη διαδικασία.
Εξαίρεση προβλέπεται όταν ο αρμόδιος εισαγγελέας, για εξαιρετικούς και ειδικά αιτιολογημένους λόγους, παραγγείλει διαφορετικά.
Αντίστοιχη παρέκκλιση εισάγεται, με το άρθρο 208, για αρμόδιους υπαλλήλους διαχειριστών ηλεκτρικής ενέργειας, όταν διερευνώνται ενδείξεις εμπρησμού που συνδέονται με τη λειτουργία δικτύου ηλεκτροδότησης και με πράξεις ή παραλείψεις κατά την άσκηση των καθηκόντων τους.
Οι διατάξεις αυτές αφορούν την εφαρμογή της αυτόφωρης διαδικασίας και δεν θεσπίζουν απαλλαγή από την ποινική ευθύνη.
Επίδομα 100 ευρώ στους δικαστικούς υπαλλήλους
Ο νόμος περιλαμβάνει επίσης μισθολογική παρέμβαση για το προσωπικό των δικαστικών υπηρεσιών.
Από την 1η Ιανουαρίου 2027, προβλέπεται η χορήγηση μηνιαίου επιδόματος ειδικών συνθηκών άσκησης δικαστικού έργου ύψους 100 ευρώ στους δικαιούχους δικαστικούς υπαλλήλους.
Το επίδομα περιλαμβάνεται στις τακτικές αποδοχές και καταβάλλεται υπό τις ειδικότερες προϋποθέσεις του άρθρου 206.
Πότε τίθενται σε ισχύ οι νέες ρυθμίσεις
Η εφαρμογή του νόμου δεν γίνεται ταυτόχρονα για όλες τις διατάξεις.
Το χρονοδιάγραμμα προβλέπει:
- 16 Οκτωβρίου 2026: Έναρξη ισχύος των διατάξεων για τις οποίες δεν προβλέπεται ειδική μεταγενέστερη ημερομηνία.
- 1η Ιανουαρίου 2027: Έναρξη ισχύος του νέου πλαισίου διαιτησίας και άλλων ειδικά οριζόμενων διατάξεων.
- 1η Μαρτίου 2027: Ενεργοποίηση της υποχρεωτικής προδικαστικής διαδικασίας και του μεγαλύτερου μέρους των νέων ρυθμίσεων διαμεσολάβησης.
- 16 Σεπτεμβρίου 2027: Έναρξη ισχύος του Μέρους Δ΄ για τη δικαστική μεσολάβηση.
Με το νέο πλαίσιο, η εναλλακτική επίλυση διαφορών παύει να αντιμετωπίζεται ως μια απλή δυνατότητα που βρίσκεται στο περιθώριο της δικαστικής διαδικασίας. Αποκτά μεγαλύτερη θεσμική βαρύτητα, με ειδικούς κανόνες, προθεσμίες και συνέπειες για τους διαδίκους.
Το κρίσιμο ζητούμενο θα είναι εάν οι νέες διαδικασίες θα καταφέρουν να περιορίσουν τον χρόνο και το κόστος επίλυσης των διαφορών, χωρίς να μετατραπούν σε ένα ακόμη υποχρεωτικό στάδιο πριν από την προσφυγή στη Δικαιοσύνη.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily