Η διεθνής διαιτησία έχει καθιερωθεί ως ένας από τους σημαντικότερους μηχανισμούς επίλυσης εμπορικών διαφορών, κυρίως λόγω της ευελιξίας, της ταχύτητας και του διεθνούς χαρακτήρα της. Σε αντίθεση με την κρατική δικαιοσύνη, η διαδικασία στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην αυτονομία των μερών και στις εξουσίες του διαιτητικού δικαστηρίου να διαμορφώνει τον τρόπο διεξαγωγής της δίκης. Ωστόσο, η ίδια αυτή ευελιξία που αποτελεί βασικό πλεονέκτημα της διαιτησίας μπορεί να δημιουργήσει και ευκαιρίες κατάχρησης αυτής της διαδικαστικής ελευθερίας.
Στο πλαίσιο αυτό έχουν αναδειχθεί οι λεγόμενες guerrilla tactics («τακτικές ανταρτοπολέμου»), δηλαδή στρατηγικές συμπεριφορές που αποσκοπούν όχι στην ουσιαστική επίλυση της διαφοράς αλλά στην παρεμπόδιση, καθυστέρηση ή υπονόμευση της διαδικασίας προς όφελος ενός εκ των διαδίκων. Πρόκειται για πρακτικές που συχνά κινούνται στα όρια της νομιμότητας και επιχειρούν να εκμεταλλευτούν διαδικαστικά κενά ή την επιφυλακτικότητα των διαιτητών να επιβάλουν κυρώσεις.
Οι τακτικές αυτές μπορούν να εμφανιστούν πριν, κατά τη διάρκεια ή ακόμη και μετά την έκδοση της διαιτητικής απόφασης. Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι αντιβαίνουν στην αρχή της καλόπιστης συμμετοχής των μερών στη διαδικασία και υπονομεύουν τον κεντρικό σκοπό της διαιτησίας, δηλαδή τη δίκαιη και αποτελεσματική επίλυση της διαφοράς.
Χαρακτηριστική εκδήλωση των guerilla tactics αποτελεί η καταχρηστική παράκαμψη της συμφωνίας διαιτησίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, διάδικοι επιχειρούν να αποφύγουν την υπαγωγή της διαφοράς στη διαιτησία, προσφεύγοντας στα κρατικά δικαστήρια και εντάσσοντας τεχνητά στη δίκη τρίτα πρόσωπα που δεν δεσμεύονται από τη διαιτητική ρήτρα. Σκοπός της πρακτικής αυτής είναι η αμφισβήτηση ή η αποδυνάμωση της δικαιοδοσίας του διαιτητικού δικαστηρίου, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικές καθυστερήσεις ή ακόμη και σε ματαίωση της διαιτητικής διαδικασίας.
Εξίσου συχνή είναι η κατάχρηση των κανόνων που αφορούν την προκαταβολή των εξόδων της διαιτησίας (advance on costs). Η άρνηση ενός μέρους να καταβάλει το αναλογούν μερίδιό του υποχρεώνει συχνά τον αντίδικο να αναλάβει το σύνολο της οικονομικής επιβάρυνσης προκειμένου να διασφαλιστεί η συνέχιση της διαδικασίας. Με τον τρόπο αυτό, ένας κατ’ αρχήν ουδέτερος δικονομικός μηχανισμός μετατρέπεται σε εργαλείο άσκησης οικονομικής πίεσης και στρατηγικής καθυστέρησης.
Σημαντικό πεδίο ανάπτυξης καταχρηστικών πρακτικών αποτελεί και η αποδεικτική διαδικασία. Ενέργειες όπως ο επηρεασμός ή ο εκφοβισμός μαρτύρων, η απόκρυψη κρίσιμων αποδεικτικών στοιχείων, αλλά και η αιφνίδια προσκόμιση μεγάλου όγκου εγγράφων σε προχωρημένο στάδιο της διαδικασίας, αποσκοπούν συχνά στον αιφνιδιασμό του αντιδίκου και στη δημιουργία διαδικαστικού πλεονεκτήματος. Τέτοιες συμπεριφορές πλήττουν την αρχή της ισότητας των όπλων και υπονομεύουν την αξιοπιστία της αποδεικτικής διαδικασίας.
Μία ακόμη χαρακτηριστική περίπτωση αφορά την αμφισβήτηση της εξουσιοδότησης των εκπροσώπων ενός διαδίκου (proof of authority). Σε ορισμένες έννομες τάξεις, η έλλειψη ειδικής πληρεξουσιότητας για συμμετοχή στη διαιτησία ενδέχεται να επηρεάσει το κύρος της διαδικασίας ή ακόμη και της τελικής διαιτητικής απόφασης. Το γεγονός αυτό δημιουργεί περιθώρια για στρατηγική εκμετάλλευση του σχετικού ζητήματος, όταν ένας διάδικος επιλέγει να μην προβάλει εγκαίρως την ένσταση, αλλά να την επικαλεστεί μεταγενέστερα, μετά την έκδοση δυσμενούς γι’ αυτόν απόφασης, επιδιώκοντας την ανατροπή του αποτελέσματος.
Η εξάπλωση των guerrilla tactics συνδέεται άμεσα με τη σταδιακή «δικονομικοποίηση» της διεθνούς διαιτησίας. Παρότι η διαιτησία δημιουργήθηκε ως ευέλικτη εναλλακτική της κρατικής δικαιοσύνης, σήμερα εμφανίζει ολοένα και περισσότερα χαρακτηριστικά μιας πολύπλοκης αντιπαραθετικής διαδικασίας. Η αύξηση του οικονομικού διακυβεύματος στις διεθνείς υποθέσεις, η ενίσχυση του ρόλου των πληρεξουσίων δικηγόρων και η διεύρυνση της αποδεικτικής διαδικασίας έχουν μετατρέψει τη διαδικασία σε πεδίο στρατηγικών επιλογών υψηλής έντασης.
Σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση αυτών των πρακτικών διαδραματίζει και το φαινόμενο της λεγόμενης due process paranoia. Ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει τον φόβο των διαιτητών ότι μια αυστηρή διαδικαστική απόφαση ενδέχεται να οδηγήσει αργότερα σε ακύρωση ή άρνηση εκτέλεσης της διαιτητικής απόφασης λόγω παραβίασης της αρχής της δίκαιης διαδικασίας.
Ως αποτέλεσμα, ορισμένα διαιτητικά δικαστήρια επιδεικνύουν υπερβολική επιείκεια απέναντι σε συμπεριφορές που εμφανίζουν στοιχεία καταχρηστικότητας, όπως οι επανειλημμένες αιτήσεις παράτασης προθεσμιών ή οι αβάσιμες διαδικαστικές ενστάσεις. Ενώ η προστασία των δικαιωμάτων των διαδίκων αποτελεί αναμφίβολα θεμελιώδη υποχρέωση των διαιτητών, η υπερβολική επιφυλακτικότητα μπορεί να οδηγήσει στο αντίθετο αποτέλεσμα: να ενισχύσει όσους επιδιώκουν να εργαλειοποιήσουν τη διαδικασία προς ίδιον όφελος.
Η αντιμετώπιση των guerrilla tactics δεν προϋποθέτει, επομένως, την εισαγωγή νέων κανόνων. Αντίθετα, απαιτεί την αποτελεσματική αξιοποίηση των ήδη υφιστάμενων εξουσιών των διαιτητικών δικαστηρίων. Η ενεργητική διαχείριση της διαδικασίας, η απόρριψη καταχρηστικών αιτημάτων, η εξαγωγή δυσμενών συμπερασμάτων από τη συμπεριφορά των διαδίκων αλλά και η κατάλληλη κατανομή των δικαστικών εξόδων μπορούν να λειτουργήσουν, μεταξύ άλλων, ως ουσιαστικά αποτρεπτικά μέσα.
Η πρόκληση για τη σύγχρονη διεθνή διαιτησία δεν είναι η περαιτέρω αύξηση των δικονομικών εγγυήσεων αλλά η διατήρηση μιας ισορροπίας μεταξύ δικονομικής δικαιοσύνης και αποτελεσματικότητας. Η υπέρβαση της due process paranoia και η ενεργητική άσκηση των εξουσιών των διαιτητών αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για τη διαφύλαξη της αξιοπιστίας και της λειτουργικότητας της διαιτησίας ως σύγχρονου μηχανισμού απονομής δικαιοσύνης.
*Η Εύα Κουντούρη είναι Δικηγόρος, κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών στη Διαιτησία και στο Διεθνές Δικονομικό Δίκαιο. Το παρόν κείμενο αποτελεί επιμελημένη εκδοχή του δοκιμίου που υποβλήθηκε από την συγγραφέα στο πλαίσιο του διαγωνισμού Call for Papers 2026 – Think Alternative, Think Arbitration του ΕΟΔΙΔ.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily