Στο 6ο Συνέδριο για το Δίκαιο της Ενέργειας, που διοργάνωσε η ΝΟΜΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ στις 5 και 6 Μαΐου 2026 στο Wyndham Grand Athens, ιδιαίτερο ενδιαφέρον προσέλκυσε η εισήγηση του κ. Γ. Βλαβιανού, Greece Country Group Co-Head, Qatar Managing Partner, Riyadh Co-Managing Partner και Africa Co-Head of International Arbitration της DLA Piper, με τίτλο «Ενεργειακές Διαφορές: Πώς η αβεβαιότητα οδηγεί σε Διαιτησία».
Ο κ. Βλαβιανός ανέδειξε εξαρχής ότι οι ενεργειακές διαφορές αναπτύσσονται σε ένα εξαιρετικά σύνθετο και μεταβαλλόμενο περιβάλλον, το οποίο χαρακτηρίζεται από έντονη αβεβαιότητα. Όπως επισήμανε, το συμβατικό πλαίσιο των ενεργειακών έργων παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένο με το εκάστοτε εθνικό δίκαιο. Στην πράξη, όμως, οι εθνικές έννομες τάξεις συχνά αποδεικνύονται ανεπαρκείς για τη ρύθμιση ζητημάτων τόσο αυξημένης τεχνικής και οικονομικής πολυπλοκότητας.
Έμφαση δόθηκε από τον ομιλητή στη μακρά διάρκεια των ενεργειακών συμβάσεων, η οποία συχνά υπερβαίνει τα 20 ή 25 έτη. Σε τόσο εκτεταμένο χρονικό ορίζοντα, τα απρόβλεπτα και τυχαία γεγονότα δεν αποτελούν την εξαίρεση αλλά τον κανόνα. Κατά την ανάλυσή του, η αυξανόμενη αβεβαιότητα καθιστά αναγκαία την πρόβλεψη ειδικών ρυθμιστικών μηχανισμών σε συμβατικό επίπεδο, καθώς το δίκαιο αδυνατεί να προδιαγράψει εκ των προτέρων όλα τα πιθανά σενάρια.
Αναφερόμενος στο συγκριτικό δίκαιο, ο κ. Βλαβιανός παρουσίασε τη λειτουργία του δόγματος της «frustration» στο αγγλοσαξονικό δίκαιο, η οποία δύναται να οδηγήσει σε λύση της σύμβασης, όταν η εκπλήρωσή της καθίσταται αδύνατη ή ριζικά διαφορετική από εκείνη που είχαν αρχικά προβλέψει τα μέρη. Αντίστοιχα, τόνισε ότι στις ευρωπαϊκές έννομες τάξεις, αλλά και στις χώρες του Περσικού Κόλπου, όπου κυριαρχούν κωδικοποιημένες αρχές της Σαρία, συναντάται η ρήτρα «force majeure», της οποίας όμως η εφαρμογή παραμένει περιορισμένη. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά, η ανωτέρα βία δεν βρίσκει εφαρμογή όταν η παροχή απλώς καθίσταται ακριβότερη, ούτε δημιουργεί θετική υποχρέωση των μερών για επαναδιαπραγμάτευση ή προσαρμογή της σύμβασης.
Σε ό,τι αφορά το ελληνικό δίκαιο, ο ομιλητής αναφέρθηκε στο άρθρο 388 του Αστικού Κώδικα, καθώς και στις αντίστοιχες ρυθμίσεις του γαλλικού δικαίου, οι οποίες επιτρέπουν στο δικαστήριο διαπλαστικώς να λύσει ή να αναπροσαρμόσει μία σύμβαση σε περίπτωση απρόοπτης μεταβολής των συνθηκών που αλλοιώνει την ουσία της, οδηγώντας στην κατάρρευση του δικαιοπρακτικού της θεμελίου. Ωστόσο, όπως υπογράμμισε, η συγκεκριμένη προσέγγιση εγείρει ζητήματα ασφάλειας των συμβάσεων. Ο συνδυασμός του απρόβλεπτου χαρακτήρα των γεγονότων με τη διακριτική ευχέρεια του δικαστηρίου δημιουργεί αβεβαιότητα ως προς τα όρια της δικαστικής παρέμβασης.
Στο σημείο αυτό, ο κ. Βλαβιανός έθεσε το καίριο ερώτημα ως προς το εύρος της δικαστικής εξουσίας. Μέχρι ποιο σημείο μπορεί ή πρέπει ο δικαστής να παρεμβαίνει; Και, εν τέλει, μπορεί να «ξαναγράψει» τη σύμβαση; Η απάντηση ήταν σαφής, καθώς οι δικαστές ούτε είναι, ούτε θα έπρεπε να είναι, σε θέση να επιβάλλουν νέους συμβατικούς όρους στα μέρη, καθώς κάτι τέτοιο θα αναιρούσε τον πυρήνα της αυτονομίας της ιδιωτικής βούλησης.
Υπό το πρίσμα αυτό, ο ομιλητής υπογράμμισε ότι στις ενεργειακές συμβάσεις η πραγματική λύση βρίσκεται στη σαφή, λεπτομερή και τεχνικά επεξεργασμένη συμβατική ρύθμιση. Οι ρήτρες οφείλουν να προσδιορίζουν με ακρίβεια τα κρίσιμα γεγονότα και τους μηχανισμούς ενεργοποίησής τους. Παράλληλα, η έννοια του απρόβλεπτου δεν μπορεί να κρίνεται αφηρημένα, αλλά πρέπει να αξιολογείται in concreto. Όπως χαρακτηριστικά σημειώθηκε, ένα γεγονός όπως ο πόλεμος δεν είναι κατ’ ανάγκην απρόβλεπτο σε κάθε γεωπολιτικό πεδίο.
Στο πλαίσιο αυτό, ο κ. Βλαβιανός υποστήριξε ότι τα μέρη οφείλουν να εφοδιάζουν τους διαιτητές με ουσιαστικά εργαλεία, όπως ρήτρες βασισμένες σε μαθηματικούς τύπους για την τιμολόγηση της ενέργειας, πρόβλεψη για πραγματογνωμοσύνη και λειτουργικούς μηχανισμούς προσαρμογής. Κατά την προσέγγισή του, η διαιτησία συνδυάζει το λέγειν με το πράττειν, παρέχοντας όχι μόνο ευελιξία και ελευθερία επιλογής εφαρμοστέου δικαίου, αλλά κυρίως τη δυνατότητα επιλογής διαιτητών με ουσιαστική γνώση των ενεργειακών διαφορών και των τεχνικών τους παραμέτρων.
Σε αντιδιαστολή με τους κρατικούς δικαστές, οι οποίοι δεν επιλέγονται από τα μέρη και συχνά δεν διαθέτουν εξειδικευμένη εμπειρία στον ενεργειακό τομέα, οι διαιτητές μπορούν να κατανοήσουν εις βάθος την τεχνική ορολογία, τους μηχανισμούς της αγοράς και τη λειτουργία σύνθετων συμβατικών ρητρών. Ο ομιλητής επεσήμανε ότι οι τεχνικές λεπτομέρειες είναι καθοριστικές στις ενεργειακές συμβάσεις και δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά χωρίς σχετική εξειδίκευση.
Ιδιαίτερη βαρύτητα απέδωσε επίσης στη δυνατότητα των μερών να προσαρμόζουν τη διαδικασία στις ανάγκες τους. Στη διαιτησία, η διαδικασία διαμορφώνεται σε συνεργασία με τους διαιτητές, διασφαλίζοντας ουσιαστικό δικαίωμα ακρόασης και όχι τυπική συμμόρφωση σε έναν άκαμπτο δικονομικό κώδικα.
Τέλος, ο κ. Βλαβιανός τάχθηκε σαφώς υπέρ της θεσμικής διαιτησίας έναντι της ad hoc, αναδεικνύοντας τα πλεονεκτήματα των οργανωμένων διαιτητικών πλαισίων. Όπως ανέφερε, στη θεσμική διαιτησία, η ενεργός συμμετοχή γνωμοδοτούντων και τεχνικών συμβούλων μπορεί να συμβάλει αποφασιστικά στη σύγκλιση των μερών, στη μείωση των επίμαχων ζητημάτων και στην ουσιαστική κατανόηση της διαφοράς. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο ότι στην πράξη οι διαιτητές συχνά αποκτούν πλήρη εικόνα της υπόθεσης μόνο κατά την ακροαματική διαδικασία και την εξέταση μαρτύρων και πραγματογνωμόνων.
Η ανάλυση του ομιλητή κατέδειξε ότι, υπό συνθήκες αυξημένης αβεβαιότητας και τεχνικής πολυπλοκότητας, η διαιτησία συνιστά τον καταλληλότερο μηχανισμό επίλυσης ενεργειακών διαφορών.
Στην κατεύθυνση αυτή και όσον αφορά την ελληνική πραγματικότητα, η διαιτησία υπό τον Κανονισμό και τις πρότυπες ρήτρες του ΕΟΔΙΔ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα θεσμικής προσέγγισης στην επίλυση σύνθετων διαφορών.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily