Η διεθνής διαιτησία βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι: από τη μία, οι επιχειρήσεις αναζητούν ταχύτητα, εξειδίκευση και ασφάλεια στις διασυνοριακές διαφορές· από την άλλη, εντείνεται διεθνώς η συζήτηση γύρω από τη νομιμοποίηση, τη διαφάνεια και την εμπιστοσύνη προς το σύστημα. Σε αυτό ακριβώς το σημείο παρεμβαίνει ο Σταύρος Μπρεκουλάκης, ένας από τους πλέον αναγνωρισμένους διεθνώς Έλληνες ακαδημαϊκούς και διαιτητές, ο οποίος μιλά στο NB Daily για τις μεγάλες προκλήσεις, τις μεταρρυθμίσεις και το μέλλον της διεθνούς διαιτησίας.
Με αφορμή τη νέα διπλή υποψηφιότητά του στα βραβεία του Global Arbitration Review, ο Καθηγητής του National University of Singapore εξηγεί γιατί η διεθνής διαιτησία δεν είναι απλώς μια εναλλακτική, αλλά στρατηγική επιλογή για τις επιχειρήσεις, πώς αλλάζει ο παγκόσμιος χάρτης της επίλυσης διαφορών και γιατί η Ελλάδα μπορεί να εξελιχθεί σε περιφερειακό κόμβο διαιτησίας, ιδίως στον τομέα της ενέργειας.
Στη συνέντευξη, ο κ. Μπρεκουλάκης μιλά ακόμη για το έλλειμμα εμπιστοσύνης που αντιμετωπίζει σήμερα το σύστημα διεθνούς διαιτησίας, για την ανάγκη επανεφεύρεσης του θεσμού, αλλά και για τη νέα εποχή που διαμορφώνει η τεχνητή νοημοσύνη στη δικαιοδοτική λειτουργία. «Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι αν θα υιοθετηθεί η τεχνολογία — αυτό είναι ήδη δεδομένο- αλλά πώς θα ενσωματωθεί χωρίς να υπονομεύσει τις θεμελιώδεις αρχές της δίκαιης δίκης», επισημαίνει χαρακτηριστικά.
Παράλληλα, αναλύει τι μπορεί να μάθει η Ευρώπη από την άνοδο της Σιγκαπούρης και του Χονγκ Κονγκ, γιατί οι επιχειρήσεις στρέφονται ολοένα περισσότερο σε εξειδικευμένα fora επίλυσης διαφορών και ποιες παρεμβάσεις χρειάζεται ακόμη η Ελλάδα για να αποκτήσει πραγματικά διεθνή θέση στον χώρο της διαιτησίας.
- Η πρόσφατη υποψηφιότητά σας στα βραβεία του Global Arbitration Review σε δύο κορυφαίες κατηγορίες επιβεβαιώνει τη διεθνή αναγνώριση του έργου σας. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η διπλή διάκριση και πώς αποτυπώνει την πορεία της διεθνούς διαιτησίας σήμερα;
Η υποψηφιότητά μου στα πρόσφατα βραβεία του Global Arbitration Review σε δύο κορυφαίες κατηγορίες αποτελεί ασφαλώς μια ιδιαίτερα τιμητική αναγνώριση, για την οποία είμαι ευγνώμων. Ωστόσο, αυτό που έχει για μένα ουσιαστική σημασία είναι η δυνατότητα να συνεχίσω να ασκώ το έργο μου ως διαιτητής και να συμβάλλω στη διαμόρφωση της σκέψης στον χώρο της διεθνούς διαιτησίας μέσω της έρευνας και των δημόσιων παρεμβάσεών μου. Αυτό είναι άλλωστε που απολαμβάνω διαχρονικά και που καθοδηγεί την επαγγελματική μου πορεία εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια.
Σε ένα ευρύτερο επίπεδο, και σε σχέση με το δεύτερο σκέλος της ερώτησής σας, θεωρώ ότι μια τέτοια αναγνώριση αντανακλά και ένα βασικό χαρακτηριστικό της διεθνούς διαιτησίας: πρόκειται για ένα πεδίο κατ’ εξοχήν διεθνές και ανοιχτό, στο οποίο η ποιότητα της δουλειάς μπορεί να αναγνωριστεί ανεξάρτητα από το νομικό υπόβαθρο ή την εθνική προέλευση του επαγγελματία. Ακριβώς επειδή λειτουργεί πέρα από τα στενά όρια των εθνικών συστημάτων, η διεθνής διαιτησία επιτρέπει την ανάδειξη με βάση την αξία και το έργο, χωρίς να εξαρτάται αποκλειστικά από τις ιεραρχίες που συχνά χαρακτηρίζουν τα επιμέρους εθνικά πλαίσια.
- Έχετε διαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό τη σύγχρονη σκέψη γύρω από τη διεθνή διαιτησία. Αν έπρεπε να εξηγήσετε σε έναν επιχειρηματία γιατί η διαιτησία δεν είναι απλώς μια εναλλακτική, αλλά στρατηγική επιλογή, τι θα του λέγατε;
Η ερώτησή σας είναι ιδιαίτερα εύστοχη, διότι ορθώς εστιάζει στην οπτική των επιχειρηματιών. Εκείνοι είναι οι κατεξοχήν χρήστες της διαιτησίας και εμείς —διαιτητές, δικηγόροι και θεσμοί διαιτησίας— υπάρχουμε για να τους υποστηρίζουμε στην επίλυση των διαφορών τους. Κάποιες φορές το λησμονούμε αυτό και τείνουμε να αντιμετωπίζουμε τη διεθνή διαιτησία ως ένα σχετικά κλειστό σύστημα. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για έναν μηχανισμό άρρηκτα συνδεδεμένο με το διεθνές εμπόριο και τις διασυνοριακές συναλλαγές. Για τον λόγο αυτό, είναι σημαντικό να επιδιώκουμε πιο συστηματικά να απευθυνόμαστε στους επιχειρηματίες και να τους εντάσσουμε στον διάλογο, τόσο μέσω των συνεδρίων όσο και μέσω της έρευνας και της πρακτικής μας.
Όταν απευθύνομαι σε επιχειρηματίες, εξηγώ ότι η διεθνής διαιτησία συνιστά στρατηγική επιλογή για τρεις βασικούς λόγους. Πρώτον, παρέχει τη δυνατότητα οι διαφορές να επιλύονται από πρόσωπα με ουσιαστική εμπειρία και κατανόηση του τρόπου λειτουργίας του διεθνούς επιχειρείν. Δεύτερον, προσφέρει ένα πιο ευέλικτο πλαίσιο σε σύγκριση με τα κρατικά δικαστήρια, επιτρέποντας μια προσέγγιση που λαμβάνει υπόψη τις εμπορικές πραγματικότητες της κάθε υπόθεσης, χωρίς να απομακρύνεται από τη νομική ασφάλεια. Τρίτον, διασφαλίζει εμπιστευτικότητα, η οποία συχνά είναι κρίσιμη για τη διαχείριση ευαίσθητων επιχειρηματικών ζητημάτων.
Εξίσου σημαντικό είναι ότι η διεθνής διαιτησία προσφέρει ένα αξιόπιστο πλαίσιο εκτελεστότητας των αποφάσεων σε διεθνές επίπεδο, μέσω της New York Convention, γεγονός που αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται διασυνοριακά.
Υπό την έννοια αυτή, η διαιτησία δεν υποκαθιστά την εθνική δικαιοσύνη —η οποία επιτελεί έναν θεμελιώδη ρόλο— αλλά λειτουργεί συμπληρωματικά, προσφέροντας ένα εξειδικευμένο και διεθνοποιημένο πλαίσιο επίλυσης διαφορών που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του σύγχρονου επιχειρείν.
- Έχετε θέσει συχνά σε διαλέξεις σας το ζήτημα της «επανεφεύρεσης» της διεθνούς διαιτησίας. Πού εντοπίζετε το βασικό έλλειμμα νομιμοποίησης και ποιες είναι οι πιο επείγουσες μεταρρυθμίσεις;
Το ζήτημα της «επανεφεύρεσης» της διεθνούς διαιτησίας συνδέεται άμεσα με ένα ευρύτερο έλλειμμα νομιμοποίησης που παρατηρούμε σήμερα στο σύστημα διεθνούς οικονομικής διακυβέρνησης. Για δεκαετίες, η διεθνής διαιτησία λειτούργησε ως βασικός πυλώνας ενός κανόνα-κεντρικού διεθνούς πλαισίου, στο οποίο τα κράτη δεσμεύονταν από κανόνες και οι διαφορές επιλύονταν από ανεξάρτητα όργανα. Σήμερα, όμως, το μοντέλο αυτό αμφισβητείται πιο θεμελιωδώς.
Το βασικό έλλειμμα νομιμοποίησης εντοπίζεται σε μια αυξανόμενη απώλεια εμπιστοσύνης — τόσο από πλευράς κρατών όσο και από την ευρύτερη κοινή γνώμη — ως προς το κατά πόσον το σύστημα λαμβάνει επαρκώς υπόψη το δημόσιο συμφέρον. Δημιουργείται συχνά η εντύπωση ότι αποφάσεις με σημαντικές επιπτώσεις στη δημόσια πολιτική λαμβάνονται σε ένα κλειστό, τεχνοκρατικό περιβάλλον, με περιορισμένη διαφάνεια και χωρίς επαρκείς μηχανισμούς ελέγχου. Παράλληλα, παρατηρείται μια βαθύτερη σύγκρουση αντιλήψεων για το ίδιο το νόημα του κράτους δικαίου: από τη μία, η παραδοσιακή αντίληψη που θέλει την εξουσία να περιορίζεται από το δίκαιο και να υπόκειται σε ανεξάρτητη κρίση· από την άλλη, μια πιο πρόσφατη προσέγγιση που δίνει προτεραιότητα στη δημοκρατική βούληση των κρατών, ακόμη και εις βάρος των διεθνών δεσμεύσεων.
Υπό τις συνθήκες αυτές, οι πιο επείγουσες μεταρρυθμίσεις δεν αφορούν την ανατροπή του συστήματος, αλλά την ενίσχυση της νομιμοποίησής του. Κατά τη γνώμη μου, η κρισιμότερη εξέλιξη είναι η εισαγωγή ενός πιο δομημένου μηχανισμού ελέγχου ή έφεσης για διαφορές που εμπλέκουν κράτη ή σημαντικό δημόσιο συμφέρον. Δεν είναι πλέον πειστικό να αντιμετωπίζονται τέτοιες υποθέσεις με τον ίδιο τρόπο όπως οι καθαρά ιδιωτικές εμπορικές διαφορές. Ένα σύστημα που προβλέπει μια μετρημένη μορφή επανεξέτασης των αποφάσεων μπορεί να ενισχύσει την εμπιστοσύνη, να βελτιώσει τη διαφάνεια και, τελικά, να αποκαταστήσει τη νομιμοποίηση της διεθνούς διαιτησίας.
Με άλλα λόγια, η «επανεφεύρεση» της διεθνούς διαιτησίας δεν σημαίνει απομάκρυνση από τις θεμελιώδεις αρχές της, αλλά προσαρμογή τους, ώστε το σύστημα να παραμείνει αξιόπιστο και βιώσιμο σε ένα μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον.
- Η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια επιχειρεί να ενισχύσει το θεσμικό της πλαίσιο για τη διαιτησία. Με βάση τη συμμετοχή σας στην αναμόρφωση του νόμου του 2023, πού βρίσκεται σήμερα η χώρα στον διεθνή χάρτη; Πιστεύετε ότι μπορεί να εξελιχθεί σε περιφερειακό hub για την επίλυση διεθνών διαφορών;
Η Ελλάδα έχει πράγματι σημειώσει ουσιαστική πρόοδο τα τελευταία χρόνια, και αυτό αποτυπώνεται σε τέσσερις βασικούς άξονες.
Πρώτον, ο νέος νόμος για τη διαιτησία, ο Νόμος 5016/2023, θέτει ένα σύγχρονο και ανταγωνιστικό θεσμικό πλαίσιο, το οποίο ευθυγραμμίζεται πλήρως με τις διεθνείς εξελίξεις και τις βέλτιστες πρακτικές.
Δεύτερον, διαμορφώνεται μια νέα γενιά Ελλήνων νομικών με ουσιαστική εξειδίκευση και διεθνή προσανατολισμό στη διαιτησία. Από τη δική μου εμπειρία, τόσο από τη διδασκαλία μου στο Λονδίνο όσο και στο National University of Singapore, έχω διαπιστώσει το υψηλό επίπεδο κατάρτισης και τη δυναμική αυτών των νέων επαγγελματιών.
Τρίτον, τα ελληνικά δικηγορικά γραφεία που δραστηριοποιούνται στη διαιτησία έχουν αναπτύξει σημαντική τεχνογνωσία και πολυετή εμπειρία, η οποία τα καθιστά πλήρως ανταγωνιστικά σε διεθνές επίπεδο.
Τέταρτον, ιδιαίτερα σημαντική είναι η συμβολή θεσμών όπως ο ΕΟΔΙΔ, οι οποίοι καλλιεργούν συστηματικά μια σύγχρονη κουλτούρα διαιτησίας, ενισχύουν τη διασύνδεση με την επιχειρηματική κοινότητα και επενδύουν στην εκπαίδευση και διάχυση της σχετικής γνώσης. Η συμβολή τέτοιων ιδιωτικών πρωτοβουλιών είναι κρίσιμη για τη μακροπρόθεσμη εδραίωση της διαιτησίας στην Ελλάδα.
Ως προς το δεύτερο σκέλος της ερώτησής σας, θεωρώ ότι η Ελλάδα διαθέτει πλέον τις προϋποθέσεις για να εξελιχθεί σε περιφερειακό κόμβο επίλυσης διεθνών διαφορών, ιδίως στον τομέα της ενέργειας.
Οι πρόσφατες γεωοικονομικές εξελίξεις —η αναδιάρθρωση της ευρωπαϊκής αγοράς ενέργειας, η ενίσχυση των υποδομών LNG, η ανάπτυξη των διασυνδέσεων και η επιτάχυνση της μετάβασης στις ανανεώσιμες πηγές— δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον με αυξημένες επενδύσεις και, κατ’ επέκταση, αυξημένο δυναμικό διαφορών.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα αναδεικνύεται σταδιακά ως σημαντικός ενεργειακός κόμβος στην Ανατολική Μεσόγειο και πύλη προς τα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη. Η ανάπτυξη ενός αξιόπιστου και εξωστρεφούς οικοσυστήματος διεθνούς διαιτησίας που θα υποστηρίζει αυτές τις δραστηριότητες αποτελεί το επόμενο κρίσιμο βήμα. Για να επιτευχθεί αυτό, απαιτείται συντονισμένη δράση τόσο από την Πολιτεία όσο και από ιδιωτικούς φορείς, με στόχο την ενίσχυση της θεσμικής αξιοπιστίας, της εξειδίκευσης και της διεθνούς προβολής της χώρας.
- Ποια είναι τα βασικά εμπόδια που αποτρέπουν σήμερα τις επιχειρήσεις στην Ελλάδα από το να επιλέξουν τη διαιτησία και πώς μπορούν να ξεπεραστούν;
Ένας από τους βασικούς παράγοντες που λαμβάνουν υπόψη οι επιχειρήσεις —τόσο οι ελληνικές όσο και οι ξένες που επενδύουν στην Ελλάδα— είναι η πρόσβαση σε ένα σύστημα απονομής δικαιοσύνης που είναι αποτελεσματικό, αξιόπιστο και αμερόληπτο. Είναι γνωστό ότι η εθνική δικαιοσύνη στην Ελλάδα αντιμετωπίζει διαχρονικά προκλήσεις, ιδίως ως προς την ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα. Σε αυτό το περιβάλλον, η διεθνής διαιτησία μπορεί να λειτουργήσει ως ένα ιδιαίτερα αξιόπιστο και εξειδικευμένο μέσο επίλυσης διαφορών για τις επιχειρήσεις.
Παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει ήδη επιτευχθεί σε επίπεδο θεσμικού πλαισίου και ανθρώπινου δυναμικού, υπάρχουν ακόμη ορισμένα εμπόδια που πρέπει να αντιμετωπιστούν.
Πρώτον, απαιτείται η περαιτέρω καλλιέργεια μιας σύγχρονης κουλτούρας διαιτησίας. Αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι ο διαιτητής που διορίζεται από ένα μέρος δεν θα πρέπει να εκλαμβάνεται ως «εκπρόσωπός» του, αλλά ως ανεξάρτητος και αμερόληπτος κριτής, σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα.
Δεύτερον, είναι σημαντικό να ενισχυθεί η εξειδίκευση των εθνικών δικαστηρίων σε ζητήματα διεθνούς διαιτησίας. Ο ρόλος των δικαστηρίων παραμένει καθοριστικός, ιδίως ως προς την αναγνώριση και εκτέλεση διαιτητικών αποφάσεων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η προσέγγιση ζητημάτων διεθνούς διαιτησίας μέσα από ένα αυστηρά εσωτερικό πρίσμα μπορεί να δημιουργεί ασυνέχειες με τη διεθνή πρακτική. Η ενίσχυση της εξειδίκευσης —ενδεχομένως και μέσω της δημιουργίας ειδικών τμημάτων για υποθέσεις διεθνούς διαιτησίας, κατά το πρότυπο άλλων ανεπτυγμένων δικαιοδοσιών— θα μπορούσε να συμβάλει ουσιαστικά στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης.
Τρίτον, είναι σημαντικό να ενισχυθεί περαιτέρω η επαγγελματική κουλτούρα στη διαχείριση διαιτητικών υποθέσεων. Η διεθνής διαιτησία προϋποθέτει έναν βαθμό συνεργασίας και αμοιβαίου σεβασμού μεταξύ των μερών και των πληρεξουσίων τους, ο οποίος ενίοτε διαφοροποιείται από τις πρακτικές της παραδοσιακής δικαστηριακής αντιδικίας. Η σταδιακή σύγκλιση προς τα διεθνή πρότυπα λειτουργίας μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος τόσο της διαδικασίας όσο και των ίδιων των εντολέων.
Συνολικά, τα εμπόδια που παραμένουν δεν είναι δομικά ή ανυπέρβλητα. Αντιθέτως, πρόκειται κυρίως για ζητήματα θεσμικής ωρίμανσης και προσαρμογής στη διεθνή πρακτική, τα οποία μπορούν να αντιμετωπιστούν με στοχευμένες παρεμβάσεις και συνεχή επένδυση στην εκπαίδευση και την εξειδίκευση.
- Ως Αντιπρόεδρος του International Court of Arbitration του International Chamber of Commerce, πώς βλέπετε τον ανταγωνισμό μεταξύ των διεθνών διαιτητικών κέντρων να εξελίσσεται, ιδίως με την άνοδο της Ασίας; Τι κάνει αυτές τις δικαιοδοσίες ελκυστικές για τις επιχειρήσεις και τι μπορεί να μάθει η Ευρώπη;
Έχετε απολύτως δίκιο ότι σήμερα παρατηρείται έντονος ανταγωνισμός, όχι μόνο μεταξύ διαιτητικών θεσμών αλλά και μεταξύ γεωγραφικών κέντρων. Αν ανατρέξει κανείς είκοσι ή είκοσι πέντε χρόνια πίσω, η συντριπτική πλειονότητα των διεθνών διαφορών επιλυόταν σε παραδοσιακά ευρωπαϊκά κέντρα, όπως το Λονδίνο, η Γενεύη και το Παρίσι, ακόμη και όταν οι διαφορές αυτές προέρχονταν από τη Μέση Ανατολή, την Αφρική ή την Ασία. Σήμερα, η εικόνα αυτή έχει αλλάξει σημαντικά: ένα αυξανόμενο μέρος των διαφορών επιλύεται πλέον πιο κοντά στον τόπο όπου ανακύπτει, αντανακλώντας και τη μετατόπιση του διεθνούς εμπορίου και των επενδύσεων προς την Ασία και τη Νοτιοανατολική Ασία.
Η άνοδος αυτή δεν είναι τυχαία. Δικαιοδοσίες όπως η Singapore και το Hong Kong έχουν επενδύσει συστηματικά στη δημιουργία ενός φιλικού προς τη διαιτησία οικοσυστήματος. Θεσμοί όπως το Singapore International Arbitration Centre, αλλά και διεθνείς οργανισμοί όπως το International Chamber of Commerce, έχουν ενισχύσει σημαντικά την παρουσία τους στην περιοχή. Το κρίσιμο στοιχείο, ωστόσο, δεν είναι μόνο η θεσμική υποδομή, αλλά και η συνολική προσέγγιση: δικαστήρια που υποστηρίζουν ενεργά τη διαιτησία, υψηλό επίπεδο εξειδίκευσης των νομικών, ταχύτητα και αποτελεσματικότητα στις διαδικασίες, καθώς και ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης και προβλεψιμότητας για τις επιχειρήσεις.
Από την άποψη των επιχειρήσεων, αυτές οι δικαιοδοσίες είναι ελκυστικές διότι συνδυάζουν τρία βασικά χαρακτηριστικά: θεσμική αξιοπιστία, πρακτική αποτελεσματικότητα και εγγύτητα στην οικονομική δραστηριότητα που δημιουργεί τις διαφορές.
Η Ευρώπη εξακολουθεί να διαθέτει ισχυρά και καθιερωμένα κέντρα διαιτησίας. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια πιο επιφυλακτική προσέγγιση σε ορισμένα πεδία, ιδίως σε διαφορές που συνδέονται με επενδύσεις και μεγάλα έργα υποδομών. Η πρόκληση για την Ευρώπη δεν είναι να ανταγωνιστεί την Ασία με όρους ταχύτητας ή κόστους, αλλά να διατηρήσει και να ενισχύσει την εμπιστοσύνη στο σύστημα διεθνούς διαιτησίας ως αξιόπιστου μηχανισμού απονομής δικαιοσύνης.
Η διεθνής διαιτησία αποτελεί ουσιώδες εργαλείο για το διεθνές εμπόριο και τις επενδύσεις. Εάν περιοριστεί η πρόσβαση σε αυτήν ή αποδυναμωθεί η εμπιστοσύνη προς αυτήν, οι επιχειρήσεις θα αναζητήσουν εναλλακτικές δικαιοδοσίες. Υπό την έννοια αυτή, η Ευρώπη έχει κάθε λόγο να διατηρήσει ένα ανοικτό και υποστηρικτικό περιβάλλον για τη διεθνή διαιτησία, ως στοιχείο της ευρύτερης οικονομικής και θεσμικής της ανταγωνιστικότητας.
- Με δεδομένη την έντονη συζήτηση για καινοτομία στη διαιτησία (AI, ψηφιοποίηση διαδικασιών), ποια είναι τα όρια μεταξύ τεχνολογικής εξέλιξης και διασφάλισης των θεμελιωδών αρχών της δίκαιης δίκης;
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα αποτελέσει έναν από τους πλέον καθοριστικούς παράγοντες μετασχηματισμού της διεθνούς διαιτησίας. Η επίδρασή της εκτείνεται ήδη σε όλα τα στάδια της διαδικασίας: από την προετοιμασία της υπόθεσης και την ανάλυση του αποδεικτικού υλικού έως τη διαμόρφωση των νομικών επιχειρημάτων. Τα σύγχρονα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης διαθέτουν πλέον την ικανότητα να επεξεργάζονται και να οργανώνουν τεράστιους όγκους δεδομένων σε ελάχιστο χρόνο, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να παράγουν νομική ανάλυση που προσεγγίζει τη δομή και τη μεθοδολογία της παραδοσιακής νομικής σκέψης. Η ταχύτητα με την οποία εξελίσσεται αυτή η τεχνολογία είναι εντυπωσιακή και καθιστά δύσκολη κάθε ασφαλή πρόβλεψη για την επόμενη δεκαετία.
Το κρίσιμο ζήτημα, ωστόσο, δεν είναι αν θα υιοθετηθεί η τεχνολογία — αυτό είναι ήδη δεδομένο — αλλά πώς θα ενσωματωθεί χωρίς να υπονομεύσει τις θεμελιώδεις αρχές της δίκαιης δίκης. Υπάρχουν, κατά τη γνώμη μου, τρία σαφή όρια που πρέπει να διατηρηθούν.
Πρώτον, η ευθύνη της κρίσης πρέπει να παραμείνει ανθρώπινη. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίζει την ανάλυση, αλλά η τελική αξιολόγηση των πραγματικών περιστατικών και η εφαρμογή του δικαίου αποτελούν πυρήνα της δικαιοδοτικής λειτουργίας που δεν μπορεί να μεταβιβαστεί.
Δεύτερον, πρέπει να διασφαλίζεται η διαφάνεια και η δυνατότητα ελέγχου της συλλογιστικής. Εάν η ανάλυση βασίζεται, έστω εν μέρει, σε αλγοριθμικά εργαλεία, τα μέρη πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να κατανοήσουν και, εφόσον χρειάζεται, να αμφισβητήσουν τη βάση της κρίσης. Η «μαύρη κουτί» λογική είναι ασύμβατη με τις απαιτήσεις της δίκαιης δίκης.
Τρίτον, πρέπει να προστατευθεί η ισότητα των όπλων μεταξύ των μερών. Η άνιση πρόσβαση σε προηγμένα τεχνολογικά εργαλεία ή η μη ελεγχόμενη χρήση τους μπορεί να δημιουργήσει ουσιαστικές ανισορροπίες στη διαδικασία.
Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, η τεχνητή νοημοσύνη δεν απειλεί τη διεθνή διαιτησία· αντιθέτως, μπορεί να ενισχύσει την ποιότητα και την αποτελεσματικότητά της. Το ζητούμενο δεν είναι να επιβραδυνθεί η τεχνολογική εξέλιξη, αλλά να ενταχθεί σε ένα σαφές θεσμικό και δεοντολογικό πλαίσιο που θα διασφαλίζει ότι η καινοτομία λειτουργεί προς όφελος — και όχι εις βάρος — της δικαιοσύνης.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily