Η ενδοοικογενειακή βία αποτελεί ένα σύνθετο και, δυστυχώς, ιδιαίτερα συχνό φαινόμενο. Είτε η οικογένεια αποτελείται από δύο συντρόφους ή συζύγους είτε περιλαμβάνει περισσότερα, και συχνά ανήλικα μέλη, η βία εντός αυτής μπορεί να λάβει πολλές μορφές. Πέραν της σωματικής και λεκτικής κακοποίησης, υπάρχουν και άλλες μορφές που δεν περιγράφονται ρητά στον νόμο, αλλά συνδέονται με παιχνίδια εξουσίας και με τη συστηματική καλλιέργεια της πεποίθησης ότι το θύμα είναι ανυπεράσπιστο, ευάλωτο ή ανήμπορο, όπως π.χ. η εξαναγκαστική ελεγκτική συμπεριφορά και η οικονομική βία. Σε όλα αυτά, το συναίσθημα του φόβου κυριαρχεί και λειτουργεί αποτρεπτικά στην αναζήτηση βοήθειας.
Παράλληλα, η γενικευμένη δυσπιστία προς τους θεσμούς και η συχνή κωλυσιεργία των διαδικασιών ενισχύουν την ανασφάλεια του θύματος και περιορίζουν την πιθανότητα να προσφύγει στις αρμόδιες αρχές. Σε αυτό το πλαίσιο αναδύεται το κρίσιμο ερώτημα σχετικά με τον ρόλο και τα όρια της ποινικής διαμεσολάβησης στις υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας.
Καταρχάς, η διαμεσολάβηση του Ν. 4640/2019 σε υποθέσεις αυτού του είδους απαγορεύεται εκ του νόμου, καθώς είναι αδύνατο να διασφαλιστεί ότι το θύμα δεν θα υποστεί εκ νέου βία, ούτε να αντισταθμιστεί η βαθιά ριζωμένη ανισότητα ισχύος που σχεδόν πάντα υφίσταται μεταξύ θύτη και θύματος. Για τον ίδιο λόγο, ακόμη και η Υποχρεωτική Αρχική Συνεδρία (ΥΑΣ) Διαμεσολάβησης δύναται να αποδειχθεί μη ασφαλής και, ως εκ τούτου, δεν απαιτείται η προσφυγή σε αυτή. Η φυσική ή διαδικτυακή παρουσία των μερών, ακόμη και σε τυπικό ενημερωτικό πλαίσιο, ενδέχεται να αναζωπυρώσει το τραύμα, να προκαλέσει έντονη ψυχολογική επιβάρυνση ή να δημιουργήσει συνθήκες άσκησης πίεσης στο θύμα. Σε πολλές περιπτώσεις, ακόμη και η υπόνοια επανασύνδεσης με τον δράστη αρκεί για να αναιρέσει κάθε αίσθημα ασφάλειας. Η απαγόρευση διεξαγωγής διαμεσολάβησης ισχύει για όλες τις αξιώσεις αστικής φύσεως του θύματος και για ζητήματα επιμέλειας και διατροφής του τέκνου (Άρθρο 48, Σύμβαση Κωνσταντινούπολης & Σκέψη 43, Κανονισμός 2019/1111).
Παρ’ όλα αυτά, εφαρμόζεται ο Ν. 3500/2006 (όπως ισχύει) για την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας, όπου, συγκεκριμένα στο άρθρο 11, ρυθμίζεται η διαδικασία ποινικής διαμεσολάβησης για περιπτώσεις πλημμεληματικού χαρακτήρα. Τη συμμετοχή στη διαδικασία δηλώνει ο δράστης ή του ζητείται από τον/την εισαγγελέα. Εφόσον ο παθών συμφωνήσει, η υπόθεση τίθεται σε ειδικό αρχείο και δεν εκκινεί η ποινική διαδικασία.
Ο/Η διαμεσολαβητής/τρια που καλείται να αναλάβει υπόθεση ενδοοικογενειακής βίας οφείλει πρώτα από όλα να εξετάζει την επικινδυνότητα και την καταλληλότητα διεξαγωγής οποιασδήποτε διαδικασίας, με όρους ισοτιμίας των μερών και χωρίς την κυριαρχία του φόβου στο «δωμάτιο».
Το Συμβούλιο της Ευρώπης, μέσω της επιτροπής GREVIO, τον ανεξάρτητο μηχανισμό παρακολούθησης της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης, έχει επισημάνει την ανάγκη ιδιαίτερα προσεκτικής χρήσης της διαμεσολάβησης σε υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας και έχει απευθύνει συστάσεις στην Ελλάδα για σαφέστερο περιορισμό της εφαρμογής της μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, με απόλυτο σεβασμό στα δικαιώματα των θυμάτων.
Στο πλαίσιο αυτό, χρειάζεται να εξετάζονται δυναμικά εναλλακτικοί τρόποι διεξαγωγής των διαδικασιών και να τηρούνται αυστηρές προϋποθέσεις υπαγωγής. Σε περιπτώσεις αυξημένου κινδύνου, η ψηφιακή συμμετοχή μπορεί να προσφέρει πρόσθετη ασφάλεια, εφόσον διασφαλίζεται η προστασία του θύματος. Παράλληλα, η έγκληση/μήνυση προς τις αρμόδιες αρχές συχνά συνιστά αναγκαία προϋπόθεση, ώστε να μη λειτουργεί η διαδικασία ως υποκατάστατο της ποινικής δικαιοσύνης.
Πράγματι, στην Ελλάδα, δυστυχώς, η πρακτική παραμένει συχνά διεκπεραιωτική. Σε αρκετές περιπτώσεις οι εισαγγελείς προτείνουν ποινική διαμεσολάβηση για υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας επειδή, εάν δεν προταθεί, η διαδικασία μπορεί να οδηγηθεί σε ακυρότητα, ενώ οι εμπλεκόμενοι συναινούν όταν αντιλαμβάνονται ότι αποφεύγεται η ακροαματική διαδικασία, η οποία συνεπάγεται και οικονομική επιβάρυνση. Περαιτέρω, ο σκοπός της συμφιλίωσης επιτυγχάνεται πρόσκαιρα, καθώς οι εντάσεις αν και καμουφλάρονται, δεν επιλύονται πραγματικά, ούτε μακροπρόθεσμα. Έτσι, η προσωρινή ανακούφιση συνοδεύεται από αίσθημα ατιμωρησίας και έλλειψης ουσιαστικής δικαιοσύνης, όπως δικαιολογημένα καταγράφουν θύματα που συμμετέχουν στη διαδικασία.
Στις παθογένειες αυτές θεωρήθηκε ότι θα λειτουργήσει ως πανάκεια η νομοθετική διεύρυνση του Ν. 5090/2024, σύμφωνα με την οποία η ποινική διαμεσολάβηση μπορεί να προταθεί και από τον ανακριτικό υπάλληλο στην προανάκριση. Η ρύθμιση αυτή επιτρέπει σε άλλη Αρχή, πλην της εισαγγελικής, να προβαίνει σε χαρακτηρισμό εγκλήματος ως πλημμελήματος, γεγονός που εγείρει θεσμικές επιφυλάξεις και τείνει στον υποβιβασμό της σοβαρότητας των πράξεων ενδοοικογενειακής βίας.
Συμπερασματικά, η αποτελεσματική αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας προϋποθέτει ενίσχυση του νομοθετικού πλαισίου με σαφή οριοθέτηση της διαμεσολάβησης μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, υπό αυστηρές εγγυήσεις προστασίας. Απαιτείται επίσης εξειδίκευση και συνεχή εκπαίδευση διαμεσολαβητών και δικαστικών λειτουργών στις δυναμικές εξουσίας και στη διαχείριση θυμάτων, καθώς και διαφάνεια μέσα από μηχανισμούς παρακολούθησης και αξιολόγησης της διαδικασίας. Η διεπιστημονική συνεργασία μεταξύ νομικών, κοινωνικών λειτουργών, ψυχολόγων και δομών προστασίας είναι κρίσιμη για μια ολιστική προσέγγιση, ενώ παράλληλα η ασφάλεια του θύματος και η αποτροπή νέων επεισοδίων βίας πρέπει να παραμένουν αδιαπραγμάτευτες. Τέλος, η ενημέρωση και ευαισθητοποίηση της κοινότητας συμβάλλουν ώστε τα περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας να μην αποσιωπώνται και οι παθόντες να έχουν πρόσβαση σε πραγματικά διασφαλισμένες οδούς βοήθειας.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily