Η Ευρωπαϊκή Ένωση (εφεξής: EE) βρίσκεται αντιμέτωπη σήμερα με μια θεσμική ασυμμετρία, η οποία καθίσταται περισσότερο εμφανής όσο ενισχύεται η πρόοδος της οικονομικής ολοκλήρωσης. Παρά το γεγονός ότι τα κράτη μέλη παραμένουν κυρίαρχα στη ρύθμιση θεμάτων που αφορούν στην άμεση φορολογία, οι φορολογικές συνέπειες της οικονομικής δραστηριότητας, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, διαπερνούν τα εθνικά σύνορα, δημιουργώντας πολύπλοκες νομικές και διοικητικές προκλήσεις που οι παραδοσιακοί μηχανισμοί συνεργασίας των φορολογικών αρχών δε δύνανται να αντιμετωπίσουν επαρκώς. Στο μεταβαλλόμενο αυτό περιβάλλον, η ψηφιακή οικονομία, η αυξημένη κινητικότητα κεφαλαίων και οι δομές που αναπτύσσουν οι σύγχρονες πολυεθνικές οντότητες οδηγούν σε σύνθετες και χρονοβόρες φορολογικές διαφορές.
Η απάντηση της Ένωσης σε αυτή τη συνθήκη είναι μεν μετριοπαθής ως προς τη μορφή, βαθιά μεταρρυθμιστική, ωστόσο, ως προς την ουσία. Η Οδηγία (ΕΕ) 2017/1852 είναι αυτή που ανύψωσε τη φορολογική διαιτησία από soft law εργαλείο διακρατικής συνεργασίας σε υποχρεωτικό και δεσμευτικό μηχανισμό επίλυσης συγκεκριμένης κατηγορίας διαφορών, προβλέποντας αυστηρά χρονοδιαγράμματα και σαφείς προθεσμίες για την έκδοση αποφάσεων. Η ενεργοποίησή της περιορίζεται σε ζητήματα ερμηνείας ή εφαρμογής διμερών φορολογικών συμφωνιών ή συμβάσεων, περιλαμβανομένης της σύμβασης για την εξάλειψη της διπλής φορολογίας σε περίπτωση διορθώσεως των κερδών συνδεδεμένων επιχειρήσεων (90/436/ΕΟΚ).
Η νέα αρχιτεκτονική συνδέει τη φορολογική κυριαρχία των κρατών μελών με ένα θεσμικά ενισχυμένο πεδίο διακυβερνητικής συνεργασίας. Στην ελληνική έννομη τάξη, η ενσωμάτωση της Οδηγίας μέσω του Ν. 4714/2020, όπως ισχύει, δεικνύει τον καταλυτικό ρόλο της ΑΑΔΕ, η οποία σε συνεργασία με εμπλεκόμενες αρμόδιες αρχές έτερων κρατών μελών καλείται να επιλύει υποθέσεις ταχύτερα, επενδύοντας σε εξειδικευμένη τεχνογνωσία. Μέσω αυτής της προσέγγισης, η ΕΕ στοχεύει, μεταξύ άλλων, στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των θιγόμενων φορολογούμενων και των αρμόδιων αρχών.
Κομβικό σημείο της Οδηγίας αποτελεί η εισαγωγή δομημένου πλαισίου διαφάνειας, με τη δημοσίευση τουλάχιστον περιλήψεων των διαιτητικών αποφάσεων σε αρχείο που τηρεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η πρακτική αυτή δεν αποσκοπεί στη δημιουργία δεσμευτικών προηγούμενων, αλλά στη συγκρότηση μιας «θεσμικής μνήμης». Αντικατοπτρίζει δε τη λογική της norm internalization, όπου η επανειλημμένη πρακτική διαμορφώνει de facto standards χωρίς τυπική νομοπαραγωγή, ενισχύοντας την ασφάλεια δικαίου και περιορίζοντας τις ασυνέπειες στην εφαρμογή των ίδιων συμφωνημένων κανόνων από τις φορολογικές αρχές.
Η τρέχουσα συζήτηση για τη συγκρότηση μόνιμης επιτροπής φορολογικής διαιτησίας σε ενωσιακό επίπεδο αποτελεί το φυσικό επόμενο βήμα. Μια επιτροπή αυτού του τύπου θα ενίσχυε τη συνοχή των διαιτητικών αποφάσεων, θα μείωνε τις ερμηνευτικές αποκλίσεις και θα προωθούσε τη διενέργεια αξιόπιστων και προβλέψιμων διαδικασιών, χωρίς να θίγεται η εθνική κυριαρχία των κρατών μελών.
Υπό αυτό το πρίσμα, η φορολογική διαιτησία αναδεικνύεται σε δείκτη θεσμικής ωρίμανσης της ΕΕ, επιβεβαιώνοντας ότι η πρόοδος της οικονομικής ολοκλήρωσης καθιστά αναγκαία την ύπαρξη δεσμευτικών μηχανισμών επίλυσης διαφορών, οι οποίοι λειτουργούν με συνέπεια και διαφάνεια. Έτσι, η μετάβαση από ευέλικτες μορφές συνεργασίας σε βελτιστοποιημένες και θεσμικά κατοχυρωμένες διαδικασίες αποτελεί εξέλιξη στρατηγικής σημασίας που ανταποκρίνεται στις σύγχρονες πιέσεις που δέχεται η ενιαία αγορά. Με αυτά τα δεδομένα, η ενίσχυση της θεσμικής αξιοπιστίας δεν αποτελεί μόνο προϋπόθεση για την ασφάλεια δικαίου, αλλά και παράγοντα που ενδυναμώνει την εμπιστοσύνη του επενδυτικού κοινού.
* Η Κωνσταντίνα Σαξώνη είναι Ειδική Επιστήμονας σε ΑΔΑ, Δικηγόρος, ΔΝ ΑΠΘ.
Διαβάστε περισσότερα στο σχετικό σύγγραμμα της συγγραφέως “Η διαιτησία στις φορολογικές διαφορές“.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily