Το παράδειγμα της Πορτογαλίας συνιστά ιδιάζουσα μελέτη περίπτωσης, δεδομένου ότι η θεσμοθέτηση της φορολογικής διαιτησίας με νομοθετικό διάταγμα του 2011, σε συνδυασμό με την προγενέστερη ίδρυση του Κέντρου Διαιτησίας επί Διοικητικών Υποθέσεων (Centro de Arbitragem Administrativa ), υπερβαίνει τη στενή αντίληψη μιας δέσμης θεσμικών και διοικητικών μεταρρυθμίσεων που περιορίζεται στην αποσυμφόρηση των διοικητικών και φορολογικών δικαστηρίων.
Αντιθέτως, πρόκειται για ρυθμιστική παρέμβαση με διττή κατεύθυνση: αφενός, την επανεξέταση της δυναμικής της σχέσης φορολογούμενων και διοίκησης, αφετέρου, την επιτάχυνση απονομής της φορολογικής δικαιοσύνης, με ερείσματα την υψηλή εξειδίκευση, τη διαφάνεια και την πλήρη ψηφιοποίηση των διαδικασιών. Κομβικό ζητούμενο παραμένει η σύμπλευση με τη θεμελιώδη ενωσιακή αρχή του Κράτους Δικαίου, και παράλληλα η διασφάλιση αποτελεσματικής και ουσιαστικής έννομης προστασίας των θιγόμενων προσώπων.
Κάθε πορτογαλικό φορολογικό διαιτητικό δικαστήριο (Tribunal Arbitral Tributário) διαθέτει σωρευτικά τα εξής χαρακτηριστικά: ιδρύεται βάσει νόμου, η συμπερίληψή του στον κατάλογο των εθνικών δικαστηρίων προβλέπεται από το πορτογαλικό Σύνταγμα και αποτελεί μέρος του συστήματος δικαστικής επίλυσης φορολογικών διαφορών, οπότε και πληροί την προϋπόθεση της μονιμότητας. Οι αποφάσεις του είναι δεσμευτικές για τους διαδίκους δυνάμει του νομοθετήματος του 2011, ενώ η διαδικασία ενώπιόν του διεξάγεται κατ’ αντιμωλία, με πλήρη σεβασμό των αρχών της αμεροληψίας και της ανεξαρτησίας των διαιτητών.
Η αποστολή των φορολογικών διαιτητικών δικαστηρίων, τα οποία συγκροτούνται με προσωρινούς σχηματισμούς για την εκδίκαση υποθέσεων που αφορούν στην εξέταση της νομιμότητας της εκκαθάρισης παντός φόρου, δεν περιορίζεται στον ρόλο τους ως εναλλακτικού μηχανισμού επίλυσης διαφορών. Όπως έκρινε το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής: ΔΕΕ) στην υπόθεση Ascendi (C-377/13), τα εν λόγω δικαστήρια πληρούν τα κριτήρια του άρθρου 267 ΣΛΕΕ για τον χαρακτηρισμό τους ως “δικαστήρια κράτους μέλους”, γεγονός που τους επιτρέπει να υποβάλουν προδικαστικά ερωτήματα στο ΔΕΕ, καθιστώντας τα ζωντανό δίαυλο επικοινωνίας μεταξύ εθνικού και ενωσιακού δικαίου.
Μέσα σε λιγότερο από δεκαπέντε έτη, έχουν διατυπωθεί περισσότερα από τριάντα προδικαστικά ερωτήματα προς το ΔΕΕ (Neto 2024). Η συχνότητα της υποβολής ερωτημάτων επιδέχεται διπλή ανάγνωση. Πρώτον, η εξειδίκευση των διαιτητών, οι οποίοι διαθέτουν εις βάθος εμπειρία στον χώρο της φορολογίας, διευκολύνει την έγκαιρη διαπίστωση ασαφειών ή κενών ακόμη και σε ενωσιακό επίπεδο. Δεύτερον, η διαδικαστική ευελιξία που χαρακτηρίζει τη διαιτησία λειτουργεί ως κίνητρο για τα ενδιαφερόμενα μέρη να την επιλέγουν συνειδητά, σύμφωνα με τη στρατηγική που προκρίνει το μοντέλο Priest-Klein (Dourado 2023), όπου οι επιλογές των μερών επηρεάζονται από την εκτιμώμενη πιθανότητα επιτυχίας.
Συνολικά, η πορτογαλική εμπειρία καταδεικνύει ότι η φορολογική διαιτησία, υπό την προϋπόθεση σαφών θεσμικών εγγυήσεων, δύναται να λειτουργήσει ως ισχυρό συμπληρωματικό εργαλείο απονομής δικαιοσύνης.
Το φορολογικό διαιτητικό δικαστήριο, αναδεικνυόμενο σε θεσμικό καταλύτη, ενισχύει την αλληλεπίδραση εθνικού και ενωσιακού δικαίου, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση ενός πρότυπου μοντέλου φορολογικής διαιτησίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ως εκ τούτου, παρέχει γόνιμο πεδίο για συγκριτική μελέτη από κράτη μέλη που επιδιώκουν να συνδυάσουν ταχύτητα, εξειδίκευση και επαρκή θεσμικά εχέγγυα.
* Η Κωνσταντίνα Σαξώνη είναι Δικηγόρος, ΔΝ.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily