Σε μια χώρα όπου η δικαιοσύνη συχνά ταυτίζεται με την πολυετή δικαστική διαμάχη και η πρόσβαση στα δικαστήρια ισοδυναμεί με οικονομική και ψυχολογική επιβάρυνση, η διαμεσολάβηση παραμένει μια υποσχόμενη αλλά υποτιμημένη εναλλακτική. Πρόκειται για μια εξωδικαστική μέθοδο επίλυσης διαφορών, η οποία σε πολλές χώρες λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός απονομής δικαιοσύνης. Στην Ελλάδα όμως, παρά τις θεσμικές παρεμβάσεις και τις διακηρυγμένες προθέσεις, η εφαρμογή της είναι ακόμα περιορισμένη.
Η πιο πρόσφατη μελέτη της διαΝΕΟσις σε συνεργασία με τον ΟΠΕΜΕΔ χαρτογραφεί το τοπίο: αν και υπάρχει ένα θεσμικό πλαίσιο που προβλέπει τη διαμεσολάβηση, στην πράξη συναντά σημαντικές δυσκολίες. Το κυριότερο πρόβλημα εντοπίζεται στην υποχρεωτική αρχική συνεδρία διαμεσολάβησης (ΥΑΣΔ), η οποία συχνά αντιμετωπίζεται ως απλή τυπική διαδικασία, χωρίς πραγματική πρόθεση διαπραγμάτευσης από τα εμπλεκόμενα μέρη. Εκπρόσωποι νομικών προσώπων συμμετέχουν χωρίς διαπραγματευτικές αρμοδιότητες, οι πολίτες αγνοούν τα οφέλη της διαδικασίας, ενώ οι επαγγελματίες του χώρου συχνά επιλέγουν τη δικαστική οδό ως πιο ασφαλή και «σοβαρή».
Δείτε μια συνοπτική παρουσίαση της μελέτης εδώ
Παράλληλα, η έλλειψη ενημέρωσης, η απουσία φορολογικών κινήτρων, η χαμηλή αμοιβή των διαμεσολαβητών, καθώς και οι καθυστερήσεις στον διορισμό τους από την ΚΕΔ επιτείνουν το πρόβλημα. Η ελάχιστη παρουσία της διαμεσολάβησης στο εκπαιδευτικό σύστημα και η μη ενσωμάτωσή της στην εκπαίδευση των δικαστικών λειτουργών συντηρούν την καχυποψία γύρω από τον θεσμό.
Απέναντι σε αυτά, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η διαμεσολάβηση μπορεί να λειτουργήσει ως ακρογωνιαίος λίθος ενός σύγχρονου και αποδοτικού συστήματος Δικαιοσύνης. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, η προσπάθεια συμβιβασμού είναι υποχρεωτική για υποθέσεις μικροδιαφορών κάτω των 4.000 ευρώ, ενώ στα οικογενειακά δικαστήρια η διαμεσολάβηση μπορεί να διαταχθεί ακόμη και χωρίς συναίνεση των μερών. Στη Γερμανία και την Αυστρία, η εκπαίδευση των διαμεσολαβητών είναι απαιτητική –130 ώρες εκπαίδευσης και πρακτική άσκηση– ενώ στη Φινλανδία η διαμεσολάβηση συνομηλίκων έχει ενσωματωθεί στο εθνικό σχολικό πρόγραμμα, με θετικά αποτελέσματα στην πρόληψη της σχολικής βίας. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, όσοι αρνούνται αδικαιολόγητα τη διαμεσολάβηση ενδέχεται να επιβαρυνθούν με τα δικαστικά έξοδα, ενώ η διαδικασία επιδοτείται μέσω κρατικών προγραμμάτων.
Η Ιταλία δείχνει τον δρόμο
Η Ιταλία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεσματικής ενσωμάτωσης του θεσμού. Από το 2010, εφαρμόζει υποχρεωτική αρχική συνεδρία διαμεσολάβησης σε ευρύ φάσμα διαφορών – συνιδιοκτησία, διανομές, μισθώσεις, τραπεζικά και ασφαλιστικά θέματα, ιατρική αμέλεια και δυσφήμηση. Η αυτοπρόσωπη παρουσία των μερών είναι υποχρεωτική, εκτός αν υπάρχει επαρκώς αιτιολογημένη εξαίρεση. Ο εκπρόσωπος οφείλει να έχει γνώση της υπόθεσης και πλήρη διαπραγματευτική εξουσία. Επιπλέον, θεσπίζονται φοροαπαλλαγές, κρατική επιδότηση της αμοιβής των διαμεσολαβητών, περιορισμένη ευθύνη για δημόσιους εκπροσώπους και ενσωμάτωση της διαμεσολάβησης στα κριτήρια αξιολόγησης των δικαστών.
Τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά: περισσότερες από 250.000 διαμεσολαβήσεις ετησίως, μείωση 16% στις υποθέσεις που οδηγούνται στα δικαστήρια και αύξηση της κοινωνικής αποδοχής του θεσμού. Επιπλέον, η διαμεσολάβηση λαμβάνεται υπόψη ως κριτήριο αξιολόγησης των δικαστών, ενώ έχει υιοθετηθεί ως βασική δεξιότητα στην Εθνική Σχολή Δικαστικών Λειτουργών.
Η Ελλάδα μπορεί να αντλήσει πολύτιμα διδάγματα από αυτό το μοντέλο. Ήδη η μελέτη της διαΝΕΟσις προτείνει σειρά παρεμβάσεων: επαναπροσδιορισμό του ρόλου της ΥΑΣΔ, υποχρεωτική επιμόρφωση των δικαστών, φορολογικά κίνητρα για τη χρήση της διαμεσολάβησης, αξιολόγηση των διαμεσολαβητών από τα μέρη, σύσταση ανεξάρτητου φορέα για την Εναλλακτική Επίλυση Διαφορών και ενίσχυση της προβολής του θεσμού στο ευρύ κοινό.
Η διαμεσολάβηση δεν είναι πανάκεια – ούτε εγγυάται θαύματα. Εντούτοις, σε μια Δικαιοσύνη που ασθμαίνει από καθυστερήσεις, σε ένα επιχειρηματικό περιβάλλον που χρειάζεται σταθερότητα, και σε πολίτες που πρέπει κάπως να ξαναπιστέψουν στους θεσμούς, η διαμεσολάβηση μπορεί να είναι αυτό: μια ήρεμη, αξιόπιστη εναλλακτική. Μια λύση χωρίς θόρυβο, αλλά με ουσία.
Διαβάστε ολόκληρη τη μελέτη εδώ
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily