Η διαιτησία αποτελεί διαχρονικά τον κατεξοχήν μηχανισμό απονομής δικαιοσύνης που επιλέγουν τα μέρη όταν αναζητούν ουδετερότητα, ταχύτητα, εξειδίκευση και εκτελεστότητα πέρα από τα στενά όρια των εθνικών δικαστηρίων. Είτε πρόκειται για τη διεθνή εμπορική διαιτησία (Commercial Arbitration), η οποία ρυθμίζει τις διασυνοριακές συναλλαγές μεταξύ ιδιωτών, είτε για τη διαιτησία επενδυτή-κράτους (Investor-State Dispute Settlement – ISDS), που προστατεύει τις ξένες επενδύσεις έναντι κρατικών παρεμβάσεων, είτε διενεργείται υπό την αιγίδα διεθνών διαιτητικών ιδρυμάτων (όπως το ICC, το LCIA ή το ICSID) είτε με τη μορφή ad hoc διαδικασιών (όπως υπό τους Κανόνες της UNCITRAL), ο θεσμός έχει θεμελιωθεί πάνω στην αυτονομία της βούλησης των μερών και την εμπιστοσύνη σε ανεξάρτητους κριτές.
Ωστόσο, το παραδοσιακό αυτό οικοσύστημα δοκιμάζεται πλέον από τις απαιτήσεις της σύγχρονης ψηφιακής οικονομίας. Οι υπέρογκες δαπάνες, οι δυσανάλογα μακροχρόνιες διαδικασίες, η πολυπλοκότητα της διαχείρισης ογκωδών αποδεικτικών στοιχείων και η δυσκαμψία των μηχανισμών αναγκαστικής εκτέλεσης καθιστούν τα κλασικά μοντέλα συχνά απρόσιτα. Σε αυτό το σημείο καμπής, η ανάδυση της τεχνολογίας blockchain προβάλλει ως ένας καταλύτης που αμφισβητεί τις θεμελιώδεις παραδοχές της διαιτητικής κρίσης. Με λίγα απλά και εισαγωγικά λόγια, το blockchain λειτουργεί σαν ένα κοινό ψηφιακό τετράδιο συναλλαγών, στο οποίο έχουν ταυτόχρονα πρόσβαση χιλιάδες υπολογιστές σε όλο τον κόσμο. Ό,τι γραφτεί εκεί «κλειδώνει» για πάντα, δεν μπορεί να σβηστεί ή να αλλοιωθεί από κανέναν και δεν χρειάζεται καμία τράπεζα ή μεσάζοντα για να εγγυηθεί την ειλικρίνειά του. Εν ολίγοις, είναι σαν μια σύγχρονη διαδικτυακή «μηχανή εμπιστοσύνης».
Αυτή ακριβώς η ιδιότητα αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού: από τον τρόπο που αποδεικνύονται τα γεγονότα μέχρι την αυτόματη εκτέλεση αποφάσεων μέσω «έξυπνων συμβολαίων» (smart contracts)[1], ανοίγοντας τον δρόμο για μια εντελώς νέα εμπειρία επίλυσης διαφορών. Και αυτή επιχειρεί να συνοψίσει το παρόν άρθρο.
Blockchain και διαχείριση αποδεικτικού υλικού
Οι διαιτητικές διαδικασίες συχνά περιλαμβάνουν μεγάλο όγκο εγγράφων, ενώ μεγάλο μέρος του χρόνου και των εξόδων αναλώνεται στην αμφισβήτηση της γνησιότητας εγγράφων και της αλυσίδας επιμέλειάς τους. To Blockchain έρχεται να δώσει απάντηση με διάφορους τρόπους. Αναλυτικότερα:
- Άμεση Απόδειξη των Συναλλαγών (Proof of Transactions): Οι συναλλαγές που εκτελούνται εντός του blockchain μπορούν να επαληθευτούν μέσω μιας απόδειξης blockchain (blockchain receipt). Αυτές οι συναλλαγές παρακολουθούνται, επικυρώνονται, καταχωρούνται και χρονοσημαίνονται (time-stamped), προσφέροντας έτσι αδιάβλητη απόδειξη για τον χρόνο, τον τόπο και το περιεχόμενό της.
- Πιστοποίηση εξωτερικών αρχείων: Ακόμη και έγγραφα που δημιουργούνται εκτός blockchain (π.χ. σχέδια, συμβάσεις, άδειες) μπορούν να «σφραγιστούν» ψηφιακά στην αλυσίδα. Οποιοσδήποτε διαιτητής ή πραγματογνώμονας μπορεί να διαπιστώσει άμεσα αν το προσκομιζόμενο έγγραφο είναι το αυθεντικό συγκρίνοντας απλώς το ψηφιακό του αποτύπωμα.
- Καταπολέμηση χρονοβόρων διαδικασιών: Η υποβολή αποδεικτικών στοιχείων μέσω blockchain είναι επίσης χρονικά αποτελεσματική λόγω του αδιάβλητου και χρονικά καταγεγραμμένου χαρακτήρα της, στοιχείο που ενισχύει την αξιοπιστία των αποδείξεων και μπορεί να επιταχύνει τη διαδικασία απόδειξης των ισχυρισμών. Αυτή η αποτελεσματικότητα θα μπορούσε ενδεχομένως να εξαλείψει την ανάγκη για ατέρμονες ακροάσεις μαρτύρων ή την προσκόμιση εκτενών εγγράφων.
Η Επίλυση Διαφορών μέσω Blockchain και το μοντέλο του Kleros
Mε την άνοδο του ηλεκτρονικού εμπορίου, οι συναλλαγές πραγματοποιούνται ολοένα και περισσότερο μεταξύ αγνώστων, συχνά από διαφορετικές χώρες και διαφορετικές γλώσσες. Ως εκ τούτου, οι παραδοσιακές μέθοδοι επίλυσης διαφορών, όπως τα δικαστήρια ή οι λεγόμενες εναλλακτικές μορφές επίλυσης διαφορών (ADR)[2], οι οποίες συνήθως απαιτούν φυσική παρουσία, δεν είναι πρακτικές για τις περισσότερες διαδικτυακές διαφορές. Συνεπώς, σε αυτό το εξελισσόμενο τοπίο, αναδυόμενες τεχνολογίες όπως το blockchain έχουν προταθεί ως εναλλακτικές ή συμπληρώματα του ODR, μια προσέγγιση που αναφέρεται ως Επίλυση Διαφορών μέσω Blockchain (Blockchain Dispute Resolution – BDR).[3]
Ειδικότερα, οι διαφορές εντός του περιβάλλοντος τέτοιων πλατφορμών διακρίνονται σε διαφορές εντός αλυσίδας (on-chain disputes) και διαφορές εκτός αλυσίδας (off-chain disputes). Οι μεν πρώτες μέσω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του blockchain που ανέφερα παραπάνω επιλύονται μέσα στο περιβάλλον του (έχουν και τη δυνατότητα μάλιστα να εκτελούνται, χωρίς καμία εμπλοκή δικαστικών επιμελητών ή εθνικών αρχών, κάτι που θα αναλυθεί παρακάτω) ενώ οι δεύτερες χρησιμοποιούν την τεχνολογία αυτή για να διευκολυνθεί η επίλυσή τους, αλλά η απόφαση εξακολουθεί να χρειάζεται τη συνδρομή των παραδοσιακών δικαστηρίων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πλατφόρμα Kleros, η οποία λειτουργεί ως ένα αποκεντρωμένο διαιτητικό δικαστήριο στο οποίο δεν υπάρχουν μόνιμοι δικαστές ή παραδοσιακοί νομικοί. Οι υποθέσεις κρίνονται από «ενόρκους του πλήθους» (crowdsourced jurors) που επιλέγονται τυχαία με βάση τα ψηφιακά διακριτικά (tokens) που διαθέτουν, ενώ κατατίθενται κεφάλαια για την κάλυψη της αμοιβής τους. Οι ένορκοι έχουν οικονομικό κίνητρο να ψηφίσουν δίκαια και σύμφωνα με τη λογική της πλειοψηφίας, καθώς όσοι ψηφίζουν με τη μειοψηφία χάνουν τα δεσμευμένα κεφάλαιά τους (staked tokens).
Τα ζητήματα και τα προβλήματα της εκτελεστότητας
Παραπάνω ανέφερα ότι οι on-chain διαφορέςδεν αντιμετωπίζουν συνήθως προβλήματα εκτέλεσης καθώς εκτελούνται άμεσα μέσα στο περιβάλλον της πλατφόρμας. Τι γίνεται όμως με τις αποφάσεις τους; Είναι εκτελεστές και αναγνωρίζονται στο φυσικό κόσμο;
Εδώ έρχεται η σύγκρουση με το ισχύον δικονομικό πλαίσιο και ιδίως με τη Σύμβαση της Νέας Υόρκης του 1958 για την εκτέλεση και την αναγνώριση των αλλοδαπών αποφάσεων.[4] Ειδικότερα, το άρθρο Ι(1) της Σύμβασης ορίζει ότι οι διαιτητικές αποφάσεις πρέπει να εκδίδονται «στην επικράτεια κράτους διαφορετικού από το κράτος στο οποίο ζητείται η αναγνώριση και η εκτέλεση». Μια απόφαση που εκδίδεται σε ένα αποκεντρωμένο δίκτυο ανά τον κόσμο στερείται συγκεκριμένης γεωγραφικής έδρας, εγείροντας ζητήματα εδαφικότητας.
Επιπλέον, βάσει του άρθρου V(1)(a) της Σύμβασης της Νέας Υόρκης, η αναγνώριση και εκτέλεση μπορεί να απορριφθεί εάν δεν υφίσταται έγκυρη συμφωνία διαιτησίας μεταξύ των μερών. Στην προκείμενη περίπτωση, αμφισβητείται αν ο κώδικας ενός smart contract ή οι όροι χρήσης μιας πλατφόρμας blockchain καλύπτουν την απαίτηση για έγγραφη συμφωνία διαιτησίας και ρητή συναίνεση των μερών. Επίσης, ακόμα ένα δυνητικό πρόβλημα αναγνώρισης μια τέτοιου είδους απόφασης σχετίζεται με το εάν ο διάδικος έλαβε προσήκουσα ειδοποίηση σχετικά με τον διορισμό του διαιτητή και τη διαιτητική διαδικασία. Αυτός ο προβληματισμός είναι ιδιαίτερα επίκαιρος σε διαδικασίες όπου μεγάλος αριθμός χρηστών μπορεί να ψηφίσει για το αποτέλεσμα (όπως στο Kleros). Ακόμη και αν τέτοιες διαδικασίες χαρακτηριστούν ως είδος διαιτησίας, ο αντίδικος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι δεν έλαβε κατάλληλη ειδοποίηση διορισμού, καθώς οποιοσδήποτε κατέχει διακριτικά (tokens) στο πορτοφόλι του μπορεί να ψηφίσει. Βέβαια, μπορεί να προβληθεί και ο ισχυρισμός ότι αυτή η μέθοδος συγκρότησης οδηγεί σε ένα όργανο με μεταβλητό και απρόβλεπτο αριθμό μελών, καθιστώντας αδύνατη την ουσιαστική συναίνεση σε μια τέτοια σύνθεση, θεμελιώνοντας λόγο άρνησης εκτέλεσης βάσει του άρθρου V(1)(d) της Σύμβασης της Νέας Υόρκης.[5]
Συμπερασματικά, η τεχνολογία blockchain δεν έρχεται να καταργήσει τη διαιτησία, ούτε να αντικαταστήσει με μιας τους διαιτητές με γραμμές κώδικα. Έρχεται όμως να απαλλάξει τη διαδικασία από περιττά γραφειοκρατικά βάρη, να θωρακίσει την αξιοπιστία των αποδείξεων και να δώσει άμεσες λύσεις σε ψηφιακές διαφορές όπου τα παραδοσιακά μέσα αδυνατούν να ανταποκριθούν. Παρόλο που τα δικονομικά εμπόδια αναγνώρισης, εκτέλεσης και εφαρμογής τέτοιων αποφάσεων παραμένουν υπαρκτά, για τον νομικό κόσμο, η πρόκληση δεν είναι να επιλέξει ανάμεσα στην παράδοση και την καινοτομία, αλλά να μάθει να συνδυάζει την τεχνολογική αποτελεσματικότητα με τις διαχρονικές δικονομικές εγγυήσεις.
* Ο Ευάγγελος Διαμαντάρας είναι Δικηγόρος παρά Πρωτοδίκαις, εγγεγραμμένος στο Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών. Το παρόν άρθρο αποτελεί συνοπτική και προσαρμοσμένη μορφή τμήματος της διπλωματικής εργασίας του στο πλαίσιο του LL.M. in International and European Law της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ.
[1] Τα συμβόλαια αυτά έχουν τη δυνατότητα να πραγματοποιούνται με αυτοματοποιημένο τρόπο μόλις ικανοποιηθεί κάποια από τις προκαθορισμένες παραμέτρους. Με άλλα λόγια, οι αντισυμβαλλόμενοι συναποφασίζουν εκ των προτέρων, κατά τη στιγμή της δημιουργίας του έξυπνου συμβολαίου, τις συνέπειες που θα επέλθουν υπό ορισμένες περιπτώσεις. Όταν πληρωθεί η αίρεση αυτή, εκτελείται αυτόματα η αντίστοιχη πρόβλεψη του συμβολαίου.
[2] Συνήθως περιλαμβάνουν μεθόδους όπως η διαπραγμάτευση, η διαμεσολάβηση και η συνδιαλλαγή. Η διαιτησία μπορεί επίσης να ενταχθεί στο πλαίσιο αυτό, λόγω του γεγονότος ότι αποτελεί μια γρήγορη και άμεση μέθοδο επίλυσης διαφορών.
[3] Λειτουργεί ως παρακλάδι ή συμπλήρωμα της Ηλεκτρονικής Επίλυση Διαφορών (Online Dispute Resolution – ODR), η οποία αποτελεί το διαδικτυακό ισοδύναμο των παραδοσιακών διαδικασιών.
[4] Σε άλλα διαιτητικά περιβάλλοντα όπως στο ICSID που αφορά επενδυτικές διαφορές, κατά το άρθρο 53 της σύμβασης, θεμελιώνεται ο δεσμευτικός χαρακτήρας των αποφάσεων αυτών, υποχρεώνοντας τα μέρη να συμμορφώνονται με τους όρους τους ανεπιφύλακτα. Επίσης, οι αποφάσεις που προκύπτουν από ad hoc διαιτησίες, οι οποίες διεξάγονται κυρίως υπό τους Κανόνες της UNCITRAL, καθώς και εκείνες που διενεργούνται υπό θεσμικά όργανα όπως το Διεθνές Εμπορικό Επιμελητήριο (ICC), αναγνωρίζονται γενικά ως αλλοδαπές διαιτητικές αποφάσεις βάσει της Σύμβασης της Νέας Υόρκης.
[5] Το άρθρο αναφέρει ότι «Η αναγνώριση και η εκτέλεση της διαιτητικής απόφασης μπορούν να απορριφθούν, κατόπιν αιτήματος του διαδίκου έναντι του οποίου επικαλείται η απόφαση, μόνο εάν ο τελευταίος διαθέτει αποδεικτικά στοιχεία ότι [..] δ) η σύνθεση του διαιτητικού σώματος ή η διαιτητική διαδικασία δεν ήταν σύμφωνες με τη συμφωνία των διαδίκων».
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily