Η εφαρμογή της αποκαταστατικής δικαιοσύνης στα εγκλήματα ενδοοικογενειακής βίας αποτελεί ένα εξαιρετικά σύνθετο πεδίο έρευνας και πρακτικής, κυρίως λόγω της ιδιαίτερης προσωπικής σχέσης που συνδέει τα εμπλεκόμενα μέρη.
Όπως αναφέρεται στην Οδηγία ΕΕ 2024/1385 για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της εξ οικείων βίας, η ενδοοικογενειακή βία αποτελεί σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα, το οποίο συχνά παραμένει κρυφό. Μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρά ψυχολογικά και σωματικά τραύματα με σοβαρές συνέπειες για την προσωπική και επαγγελματική ζωή του θύματος, επειδή ο δράστης είναι συνήθως ένα πρόσωπο γνωστό στο θύμα, το οποίο το θύμα θα μπορούσε να εμπιστευθεί[i].
Επίσης, η Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας[ii] απαγορεύει την υποχρεωτική προσφυγή σε εναλλακτικές μεθόδους επίλυσης διαφορών, όπως η ποινική διαμεσολάβηση, ωστόσο δεν αποκλείει εντελώς την εκούσια χρήση τους υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Η ποινική διαμεσολάβηση ορίζεται από το Συμβούλιο της Ευρώπης ως μία διαδικασία, όπου το θύμα και ο δράστης, εφόσον συναινούν ελεύθερα, συμμετέχουν ενεργά στην επίλυση θεμάτων που προκύπτουν από το έγκλημα μέσω της βοήθειας ενός αμερόληπτου τρίτου ως διαμεσολαβητή[iii]. Αποτελεί διαδικασία αποκαταστατικής δικαιοσύνης[iv].
Η φεμινιστική κριτική και οι επιφυλάξεις
Η φεμινιστική εγκληματολογία[v] εκφράζει έντονες αντιρρήσεις ως προς την καταλληλότητα διαδικασιών αποκαταστατικής δικαιοσύνης στις υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας. Τα βασικά επιχειρήματα εστιάζουν στα εξής σημεία:
- Ανισορροπία ισχύος: Η βαθιά ασυμμετρία δύναμης μεταξύ θύματος και δράστη καθιστά τη διαδικασία άνιση.
- Ασφάλεια και εκφοβισμός: Ο φόβος εκδίκησης και η πιθανότητα πρόκλησης νέου ψυχικού τραύματος κατά τις διαπροσωπικές συναντήσεις των εμπλεκόμενων μερών θέτουν σε κίνδυνο το θύμα.
- Κίνδυνος χειραγώγησης: Υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο ο δράστης να χειραγωγήσει τη διαδικασία ή να ασκήσει πίεση στο θύμα[vi].
Για τους ανωτέρω λόγους, υποστηρίζεται ότι ενδείκνυται η υποχρεωτική κρατική παρέμβαση[vii], η οποία αφαιρεί τον έλεγχο από τον δράστη και απαλλάσσει το θύμα από το βάρος της υποστήριξης της υπόθεσης στην ποινική διαδικασία.
Πλεονεκτήματα της αποκαταστατικής δικαιοσύνης στην ενδοοικογενειακή βία
Από την άλλη πλευρά, η αποδεδειγμένη αποτυχία του παραδοσιακού ποινικού συστήματος να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά το φαινόμενο[viii], στρέφει το ενδιαφέρον προς τις εναλλακτικές διαδικασίες. Οι υποστηρικτές της επανορθωτικής δικαιοσύνης επισημαίνουν σημαντικά οφέλη:
- Ανάκτηση ελέγχου: Τα θύματα που συμμετέχουν ενεργά σε μια λιγότερο τυπική διαδικασία ανακτούν τον έλεγχο της διαδικασίας, γεγονός που μειώνει τα συμπτώματα του μετατραυματικού στρες.
- Ουσιαστική ικανοποίηση: Τα θύματα συχνά δεν επιζητούν την τιμωρία ως αυτοσκοπό[ix], αλλά επιθυμούν τη διακοπή της βίας, την υλική ή και συναισθηματική αποκατάσταση και ενδεχομένως μια ειλικρινή συγγνώμη.
- Ευελιξία και ιδιωτικότητα[x]: Οι συνεδρίες διεξάγονται χωρίς δημοσιότητα και μπορούν να προσαρμοστούν στις ατομικές, πολιτισμικές ή θρησκευτικές ανάγκες των μερών, διευκολύνοντας την επίλυση περίπλοκων συναισθημάτων.
- Ανάληψη ευθύνης: Αντίθετα με το ποινικό δικαστήριο, όπου ο δράστης οχυρώνεται πίσω από υπερασπιστικές γραμμές, οι αποκαταστατικές διαδικασίες τον υποχρεώνουν να αναγνωρίσει τις ευθύνες του και να εκφράσει μεταμέλεια.
Προϋποθέσεις εφαρμογής της ποινικής διαμεσολάβησης και αξιολόγηση κινδύνου
Για να προχωρήσει η διαδικασία της ποινικής διαμεσολάβησης, πρέπει να πληρούνται αυστηρά κριτήρια:
- Ο δράστης πρέπει να αποδεχτεί πλήρως την ευθύνη του και να δεσμευτεί για τον τερματισμό της βίας.
- Πρέπει να επισημανθεί από την αρχή ότι το θύμα δεν φέρει καμία ευθύνη για το συμβάν.
- Απαιτείται εξισορρόπηση μεταξύ της ενδυνάμωσης της επιλογής του θύματος και της διασφάλισης της σωματικής του ακεραιότητας, μέσα από το πρίσμα μιας θετικής θυματολογίας που αντιμετωπίζει τα θύματα ως ικανά να λαμβάνουν αποφάσεις.
- Είναι απαραίτητη η υποστήριξη των μερών από εξειδικευμένες υπηρεσίες, όπως συμβουλευτική, θεραπεία, και η αυστηρή εκπαίδευση των διαμεσολαβητών στη δυναμική της έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας.
Καθοριστικό εργαλείο αποτελεί η δυναμική αξιολόγηση κινδύνου[xi], μια πρακτική που ξεκίνησε από τη Βόρεια Αμερική και πλέον αποτελεί εθνική πολιτική σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, ενώ σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και η αστυνομία[xii]. Επειδή ο κίνδυνος μεταβάλλεται, η εκτίμηση πρέπει να επικαιροποιείται συνεχώς κατά τη διάρκεια της διαδικασίας[xiii].
Συμπεράσματα
Η συζήτηση για την αποκαταστατική δικαιοσύνη δεν μπορεί να αποκοπεί από τα ζητήματα της έμφυλης ανισότητας και των στερεοτύπων που αναπαράγει το δικαστικό σύστημα, δεδομένου ότι η πλειονότητα των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας είναι γυναίκες[xiv]. Επομένως, κάθε σχεδιασμός πρέπει να αναγνωρίζει τα έμφυλα και κοινωνικά χαρακτηριστικά της βίας.
Πέραν της ποινικής διαμεσολάβησης, άλλες αποκαταστατικές πρακτικές, όπως οι κύκλοι ίασης και ποινής, οι οικογενειακές συνεδρίες ή οι συνεδρίες με υποκατάστατα μέρη ενδέχεται να είναι πιο αποτελεσματικές. Αυτές οι μέθοδοι προστατεύουν τον ψυχισμό του θύματος, καθώς αποφεύγεται η απευθείας συνάντηση με τον δράστη. Σύμφωνα και με πρόσφατες έρευνες[xv], οι ίδιοι οι επιζώντες επιθυμούν να έχουν το δικαίωμα της επιλογής.
Συμπερασματικά, η αποκαταστατική δικαιοσύνη μπορεί να λειτουργήσει με θετικά αποτελέσματα, αλλά πρέπει να εφαρμόζεται με φειδώ. Απαιτείται, η εξέταση κάθε εξατομικευμένης περίπτωσης ξεχωριστά, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά της υπόθεσης και των εμπλεκόμενων μερών και με απόλυτη προτεραιότητα την αποτροπή της επαναθυματοποίησης των επιζώντων ενδοοικογενειακής βίας.
* Η Ελένη Βερβεροπούλου είναι πρωτοδίκης Θεσσαλονίκης.
[i] παρ. 11 της Οδηγίας.
[ii] Γνωστή ως Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης
[iii]ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ, Παράρτημα της Σύστασης R(99)19 σχετικά με τη διαμεσολάβηση σε ποινικές υποθέσεις, I.
[iv] Συμεωνίδου-Καστανίδου Ε., Αποκαταστατική Δικαιοσύνη: Μια εναλλακτική πρόταση για την αντιμετώπιση του εγκλήματος, ΠοινΔικ 2017 497 επ.
[v] Από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, αναπτύσσεται η φεμινιστική εγκληματολογία, στο πλαίσιο της οποίας, το έγκλημα και η εγκληματικότητα κατανοούνται ως έμφυλα κοινωνικά φαινόμενα, όπως αναφέρει η Βασιλική Πετούση, Φεμινιστική Εγκληματολογία: Βασικές θέσεις και προτάσεις (2007), Η Εγκληματολογία στην Ελλάδα σήμερα: Τιμητικός τόμος για τον Στέργιο Αλεξιάδη, εκδόσεις ΚΨΜ, σελ. 126-144.
[vi] Kathleen Daly- Julie Stubbs, Feminist engagement with restorative justice (2017) In Feminist Theories of Crime, SAGE Publications.
[vii] Με την άσκηση ποινικής δίωξης και την ολοκλήρωση της διαδικασίας από το παραδοσιακό ποινικό σύστημα.
[viii] John Braithwaite, Kathleen Daly, Masculinities, Violence and communitarian control (1994), in Just Boys Doing Business? 1st Edition Routledge.
[ix] Gavrielides Theo, Is Restorative Justice Appropriate for Domestic Violence Cases? (2015) Revista de Asistenţα Socialα, σελ. 118.
[x] Laurie S.Kohn, What’s So Funny About Peace, Love, and Understanding? Restorative Justice as a New Paradigm for Domestic Violence Intervention (2010), Seton Hall Law Review, vol. 40, pp. 517-596.
[xi] Rhode Island Coalition Against Domestic Violence. Domestic violence homicides in Rhode Island 2016–2020, (2021).
[xii] College of Policing, UK, Police better equipped to spot controlling behaviour, (2022).
[xiii] Theo Gavrielides, A Practitioner’s Guide to Implementing Restorative Justice Intimate Partner Violence & Domestic Violence (2024) RJ4All Publications, https://www. rj4allpublications
[xiv] Όπως αναφέρεται στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης.
[xv] Preeti Jha, The case for meeting your attacker (2024), Crime and Justice
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily