Μια συνολική αναδιάταξη του τρόπου με τον οποίο επιλύονται οι ιδιωτικές διαφορές επιχειρεί το Υπουργείο Δικαιοσύνης με το σχέδιο νόμου για τον Κώδικα Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών. Και η αλλαγή δεν περιορίζεται σε μια απλή συγκέντρωση της υφιστάμενης νομοθεσίας σε ένα ενιαίο κείμενο.
Το σχέδιο, που εκτείνεται σε 204 άρθρα, δημιουργεί ένα ενιαίο πλαίσιο για τη διαμεσολάβηση, τη δικαστική μεσολάβηση και τη διαιτησία, εισάγει κοινούς κανόνες και αρχές και επιχειρεί να συνδέσει λειτουργικά τις διαφορετικές μορφές εναλλακτικής επίλυσης. Δηλωμένος στόχος είναι, μεταξύ άλλων, η αποσυμφόρηση των δικαστηρίων και η βελτίωση της απονομής της δικαιοσύνης.
Η ουσιαστική είδηση, ωστόσο, είναι ότι για σημαντικές κατηγορίες διαφορών, η εναλλακτική επίλυση παύει να βρίσκεται απλώς στη διάθεση των διαδίκων και τοποθετείται ως υποχρεωτικό στάδιο πριν από τη συζήτηση της αγωγής.
Υποχρεωτικό «πέρασμα» πριν από τη συζήτηση της αγωγής
Το άρθρο 16 του σχεδίου προβλέπει ότι, στις διαφορές που υπάγονται στο νέο σύστημα, η συζήτηση της αγωγής ενώπιον του πολιτικού δικαστηρίου είναι απαράδεκτη εάν δεν έχει προηγηθεί προσφυγή είτε σε διαμεσολάβηση είτε σε δικαστική μεσολάβηση. Τα μέρη μπορούν να συμφωνήσουν ποια από τις δύο μεθόδους θα ακολουθήσουν. Εάν δεν συμφωνήσουν, η υπόθεση οδηγείται σε εισαγωγική συνεδρία διαμεσολάβησης.
Η διαδικασία αποκτά μάλιστα συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα. Το επισπεύδον μέρος καλεί το άλλο μέρος σε εισαγωγική συνεδρία, προτείνοντας τη μέθοδο επίλυσης. Ο αντίδικος έχει 15 ημέρες για να δηλώσει αν την αποδέχεται. Αν δεν απαντήσει ή δεν συμφωνήσει, ακολουθεί εισαγωγική συνεδρία διαμεσολάβησης, η οποία πρέπει να ολοκληρωθεί εντός 20 ημερών από τη λήξη της προηγούμενης προθεσμίας. Αν δεν επιτευχθεί συμφωνία, για να προχωρήσει η υπόθεση στο δικαστήριο πρέπει να προσκομιστεί το σχετικό πρακτικό μη επίτευξης συμφωνίας.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε ένα ακόμη σημείο. Η πρόσκληση και η εισαγωγική συνεδρία δεν αναστέλλουν την παραγραφή ή τις αποσβεστικές προθεσμίες, επομένως ο δικηγόρος θα πρέπει παράλληλα να παρακολουθεί τις σχετικές προθεσμίες.
Ποιες υποθέσεις μπαίνουν στην υποχρεωτική προδικασία
Το πεδίο εφαρμογής είναι ευρύ. Στην υποχρεωτική προδικαστική διαδικασία εντάσσονται, μεταξύ άλλων, συγκεκριμένες οικογενειακές, περιουσιακές και κληρονομικές διαφορές, εταιρικές διαφορές, υποθέσεις με δημόσιες επιχειρήσεις και οργανισμούς, καθώς και διαφορές της τακτικής διαδικασίας που υπάγονται στο Μονομελές Πρωτοδικείο όταν η αξία του αντικειμένου υπερβαίνει τις 10.000 ευρώ, αλλά και εκείνες που υπάγονται στο Πολυμελές Πρωτοδικείο.
Ιδιαίτερη μεταχείριση προβλέπεται για κτηματολογικές διαφορές σχετικά με πρώτες εγγραφές, όταν απέναντι σε φυσικό ή νομικό πρόσωπο βρίσκεται το Ελληνικό Δημόσιο, ΟΤΑ ή ΝΠΔΔ. Σε αυτές τις περιπτώσεις το σχέδιο προβλέπει αποκλειστικά υποχρεωτική εισαγωγική συνεδρία διαμεσολάβησης.
Έως 1.000 ευρώ κύρωση για όποιον δεν προσέλθει
Η υποχρέωση προσέλευσης συνοδεύεται και από οικονομικό αντικίνητρο για την αδικαιολόγητη αποχή. Μέρος που έχει κληθεί νόμιμα και αρνείται αδικαιολόγητα να συμμετάσχει ή απουσιάζει από την εισαγωγική συνεδρία μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπο με χρηματική κύρωση από 100 έως 1.000 ευρώ.
Στις κτηματολογικές διαμεσολαβήσεις το κατώτατο όριο ανεβαίνει στα 500 ευρώ, με ανώτατο και πάλι τα 1.000 ευρώ. Παράλληλα, η συμπεριφορά του μέρους μπορεί να συνεκτιμηθεί και κατά την επιμέτρηση της δικαστικής δαπάνης.
Πρόκειται για μία από τις σαφέστερες ενδείξεις ότι ο νέος Κώδικας επιχειρεί να μετατρέψει την εναλλακτική επίλυση από μια διαδικασία που συχνά αντιμετωπίζεται τυπικά σε πραγματικό προδικαστικό στάδιο.
Τα 250.000 ευρώ γίνονται σημείο αναφοράς για την επιλογή μεθόδου
Το σχέδιο επιχειρεί παράλληλα να δώσει κατεύθυνση ως προς το ποια μέθοδος θεωρείται καταλληλότερη ανάλογα με τη διαφορά. Για υποθέσεις αξίας έως 250.000 ευρώ προκρίνεται η διαμεσολάβηση ή η δικαστική μεσολάβηση.
Πάνω από τις 250.000 ευρώ, καθώς και για διαφορές ιδιαίτερης τεχνικής πολυπλοκότητας, διεθνούς χαρακτήρα ή με ανάγκη διεθνούς εκτελεστότητας, προκρίνεται η διαιτησία. Πρόκειται για κατευθυντήριο κανόνα και όχι για απόλυτη υποχρέωση, καθώς το ίδιο το σχέδιο διατηρεί σημαντικό χώρο στην αυτονομία των μερών.
Ο διαμεσολαβητής αποκτά τη δυνατότητα να προτείνει λύση
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες και πρακτικά σημαντικές καινοτομίες αφορά τον ίδιο τον ρόλο του διαμεσολαβητή. Όταν τα μέρη δηλώνουν ότι αδυνατούν να καταλήξουν σε συμφωνία, ο διαμεσολαβητής μπορεί να διατυπώσει πρόταση επίλυσης. Εάν μάλιστα το ζητήσουν από κοινού τα μέρη, υποχρεούται να το κάνει.
Η πρόταση γνωστοποιείται εγγράφως και τα μέρη έχουν κατά κανόνα πέντε ημέρες για να την αποδεχθούν ή να την απορρίψουν. Το κρίσιμο σημείο έρχεται αργότερα. Εάν η υπόθεση φτάσει τελικά στο δικαστήριο και η απόφαση συμπέσει κατ’ ουσία με την πρόταση που είχε απορριφθεί, το δικαστήριο μπορεί να επιδικάσει σε βάρος του μέρους που την απέρριψε δικαστική δαπάνη έως και το διπλάσιο της κανονικής, ανεξάρτητα από την τελική έκβαση της δίκης.
Το σχέδιο πηγαίνει ακόμη ένα βήμα παραπέρα. Προβλέπει ότι, σε περίπτωση ουσιαστικής ταύτισης της δικαστικής απόφασης με απορριφθείσα πρόταση επίλυσης, το μέρος που την απέρριψε μπορεί να στερηθεί την επιστροφή των δικών του εξόδων και να υποχρεωθεί να καταβάλει τα έξοδα του αντιδίκου.
Έτσι, η στάση των μερών μέσα στη διαμεσολάβηση δεν μένει πλέον εντελώς αποκομμένη από τις οικονομικές συνέπειες της μεταγενέστερης δικαστικής διαμάχης.
Ψηφιακό πρακτικό με μοναδικό κωδικό
Μεγάλο μέρος της μεταρρύθμισης περνά και από την ψηφιοποίηση. Το πρακτικό της διαμεσολάβησης προβλέπεται να αναρτάται, μέσα σε τρεις εργάσιμες ημέρες, στην Ενιαία Ψηφιακή Πύλη Διαμεσολάβησης.
Με την ανάρτηση θα αποκτά μοναδικό αριθμό πρωτοκόλλου, ημεροχρονολογία και κωδικό ταυτοποίησης. Και εδώ το σχέδιο δίνει ιδιαίτερο βάρος στον ψηφιακό έλεγχο γνησιότητας. Η έλλειψη ή η αδυναμία επαλήθευσης του κωδικού συνεπάγεται ότι η συμφωνία δεν διαθέτει την αποδεικτική ισχύ και την εκτελεστότητα πρακτικού διαμεσολάβησης.
Η μετάβαση, πάντως, δεν θα γίνει από τη μια ημέρα στην άλλη. Μέχρι να εκδοθεί η προβλεπόμενη υπουργική απόφαση για την κατάργηση της φυσικής κατάθεσης, η ψηφιακή ανάρτηση και η κατάθεση στη γραμματεία του δικαστηρίου θα λειτουργούν παράλληλα.
Τρεις «ταχύτητες» διαμεσολαβητών
Νέο τοπίο διαμορφώνεται και για τους ίδιους τους επαγγελματίες. Το σχέδιο εισάγει τρεις βαθμίδες πιστοποίησης διαμεσολαβητών, Γ΄, Β΄ και Α΄, με κριτήρια που συνδέονται με τα έτη ενεργής διαπίστευσης, τον αριθμό υποθέσεων και τη συνεχιζόμενη εκπαίδευση.
Για τη Β΄ βαθμίδα προβλέπονται, μεταξύ άλλων, τουλάχιστον τρία έτη ενεργής διαπίστευσης, 20 διαδικασίες διαμεσολάβησης και 40 ώρες πιστοποιημένης μετεκπαίδευσης. Για την Α΄ βαθμίδα απαιτούνται τουλάχιστον επτά έτη, 30 διαδικασίες και 60 ώρες μετεκπαίδευσης.
Η διαβάθμιση αποκτά πρακτικό περιεχόμενο όταν ο διαμεσολαβητής διορίζεται από την Επιτροπή Μητρώου. Στη Γ΄ βαθμίδα αντιστοιχούν υποθέσεις έως 60.000 ευρώ, στη Β΄ έως 200.000 ευρώ, ενώ στους διαμεσολαβητές Α΄ βαθμίδας μπορούν να ανατίθενται και υποθέσεις άνω των 200.000 ευρώ καθώς και διασυνοριακές διαφορές ανεξαρτήτως αξίας.
Το σχέδιο καθορίζει επίσης, ελλείψει διαφορετικής έγγραφης συμφωνίας, αμοιβή 150 ευρώ για την εισαγωγική συνεδρία και ελάχιστη αμοιβή 100 ευρώ ανά ώρα για τη συνέχεια της διαμεσολάβησης. Απαγορεύεται η σύνδεση της αμοιβής με το αποτέλεσμα της διαδικασίας.
Η «Φωνή του Παιδιού» μπαίνει στην οικογενειακή διαμεσολάβηση
Ξεχωριστή καινοτομία αποτελεί η ειδική διαδικασία με την ονομασία «Φωνή του Παιδιού». Ο διαπιστευμένος οικογενειακός διαμεσολαβητής μπορεί, με υποχρεωτική συμμετοχή παιδοψυχολόγου και προηγούμενη έγγραφη συναίνεση των γονέων, να πραγματοποιεί αυτοτελή κατ’ ιδίαν συνεδρία με το ανήλικο τέκνο.
Στόχος είναι να δημιουργείται ασφαλές περιβάλλον για την ελεύθερη έκφραση της γνώμης του παιδιού, ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του, χωρίς ο διαμεσολαβητής να μετατρέπεται σε αξιολογητή της γονικής μέριμνας ή της επιμέλειας.
Σημαντικές αλλαγές και στο Κτηματολόγιο
Ιδιαίτερο κεφάλαιο αφιερώνεται στην κτηματολογική διαμεσολάβηση. Η διαδικασία θα διεξάγεται από διαμεσολαβητές με ειδική σχετική σήμανση, ενώ προβλέπεται ρητά η συμμετοχή του Δημοσίου, των ΟΤΑ και των ΝΠΔΔ.
Χαρακτηριστική είναι η ρύθμιση σύμφωνα με την οποία, όταν εναγόμενο είναι το Δημόσιο, η αρμόδια υπηρεσία οφείλει να γνωστοποιήσει εάν προβάλλει δικαιώματα επί του ακινήτου. Η μη παροχή του σχετικού εγγράφου δημιουργεί τεκμήριο μη προβολής δικαιωμάτων, ενώ η μη αποστολή ή η καθυστερημένη αποστολή του μπορεί να συνιστά πειθαρχικό παράπτωμα για τον αρμόδιο υπάλληλο.
Ειδική διαδικασία προβλέπεται και για την αναγνώριση κυριότητας με έκτακτη χρησικτησία σε ακίνητα «αγνώστου ιδιοκτήτη», με συγκεκριμένο αποδεικτικό πλαίσιο και δυνατότητα καταχώρισης του πρακτικού στο Κτηματολόγιο.
Μάλιστα, το σχέδιο τροποποιεί τον ν. 2664/1998 ώστε, πριν από τη συζήτηση αναγνωριστικής αγωγής κυριότητας λόγω έκτακτης χρησικτησίας για ακίνητο με την ένδειξη «αγνώστου ιδιοκτήτη», να είναι υποχρεωτική η εισαγωγική συνεδρία διαμεσολάβησης. Διαφορετικά, η συζήτηση της αγωγής είναι απαράδεκτη.
Διαμεσολάβηση ακόμη και σε σχολεία και πανεπιστήμια
Ο Κώδικας επεκτείνει τη λογική της συναινετικής επίλυσης και πέρα από το παραδοσιακό πεδίο των ιδιωτικών διαφορών. Θεσμοθετείται σχολική διαμεσολάβηση για διαπροσωπικές συγκρούσεις ή δυσκολίες επικοινωνίας χαμηλής έως μέσης έντασης μεταξύ μαθητών, ακόμη και όταν αυτές εκδηλώνονται σε ψηφιακό περιβάλλον αλλά επηρεάζουν τη σχολική ζωή.
Παράλληλα εισάγεται πανεπιστημιακή διαμεσολάβηση, με εκπαιδευμένους φοιτητές διαμεσολαβητές, για διαφορές μεταξύ φοιτητών όπως παρανοήσεις, προβλήματα επικοινωνίας ή ζητήματα χρήσης κοινών χώρων. Βία, παρενόχληση, εκφοβισμός, βαθμολογικές διαφορές και πειθαρχικά παραπτώματα εξαιρούνται.
Στο επιχειρηματικό πεδίο θεσμοθετείται, αντίστοιχα, η εμπορική διαμεσολάβηση, ενώ επιμελητήρια, το ΤΕΕ και άλλοι επαγγελματικοί ή επιστημονικοί φορείς μπορούν να οργανώνουν υπηρεσίες θεσμικής εμπορικής διαμεσολάβησης.
Ενιαίος κανόνας για εσωτερική και διεθνή διαιτησία
Εκτεταμένη είναι και η αναμόρφωση της διαιτησίας. Το σχέδιο εγκαταλείπει τον κατακερματισμό μεταξύ εσωτερικής και διεθνούς διαιτησίας και εισάγει ένα ενιαίο, «μονιστικό» σύστημα, με κοινό πλαίσιο για αμφότερες και με βάση τον Πρότυπο Νόμο UNCITRAL του 2006.
Παράλληλα ρυθμίζεται ρητά η χρηματοδότηση διαιτησίας από τρίτο. Το χρηματοδοτούμενο μέρος θα πρέπει να γνωστοποιεί την ύπαρξη της χρηματοδότησης, την ταυτότητα του χρηματοδότη και τα συνδεδεμένα πρόσωπα, ώστε να ελέγχονται ενδεχόμενες συγκρούσεις συμφερόντων των διαιτητών. Η υποχρέωση αυτή ισχύει ακόμη και όταν η συμφωνία χρηματοδότησης περιέχει ρήτρα εμπιστευτικότητας.
Στις νέες ρυθμίσεις περιλαμβάνεται ακόμη δυνατότητα του διαιτητικού δικαστηρίου να ζητήσει από το αρμόδιο κρατικό δικαστήριο να απευθύνει προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όταν η ερμηνεία του ενωσιακού δικαίου μπορεί να επηρεάσει τον ακυρωτικό έλεγχο της διαιτητικής απόφασης.
Ο ενιαίος Κώδικας αντικαθιστά βασικά κομμάτια του σημερινού πλαισίου
Η έκταση της αλλαγής αποτυπώνεται ίσως καλύτερα στις καταργούμενες διατάξεις. Το σχέδιο προβλέπει, μεταξύ άλλων, την κατάργηση των άρθρων 214Β και 214Γ ΚΠολΔ, του Έβδομου Βιβλίου του ΚΠολΔ για τη διαιτησία, των άρθρων 1 έως 33 του ν. 4640/2019 για τη διαμεσολάβηση και των άρθρων 1 έως 48 του Μέρους Α΄ του ν. 5016/2023 για τη διεθνή εμπορική διαιτησία.
Με άλλα λόγια, εφόσον το σχέδιο ψηφιστεί με τη σημερινή του μορφή, δεν θα έχουμε απλώς έναν ακόμη νόμο για τη διαμεσολάβηση. Θα έχουμε ένα νέο ενιαίο θεσμικό οικοδόμημα για την εναλλακτική επίλυση διαφορών, το οποίο θα επηρεάζει άμεσα τη στρατηγική πριν από την κατάθεση και τη συζήτηση μιας αγωγής, τη δουλειά των δικηγόρων και των διαμεσολαβητών, αλλά και τη λειτουργία της διαιτησίας.
Πότε προβλέπεται να τεθούν σε ισχύ οι αλλαγές
Η εφαρμογή δεν προβλέπεται να γίνει ταυτόχρονα. Το μέρος για τη διαιτησία τίθεται, σύμφωνα με το σχέδιο, σε ισχύ δύο μήνες μετά τη δημοσίευση του νόμου. Κεντρικές ρυθμίσεις της διαμεσολάβησης προβλέπεται να αρχίσουν από 1η Ιανουαρίου 2027, η σχολική διαμεσολάβηση από 1η Σεπτεμβρίου 2027, ενώ η Ενιαία Ψηφιακή Πύλη, το νέο σύστημα ανάθεσης και διαβάθμισης των διαμεσολαβητών και η δικαστική μεσολάβηση τοποθετούνται χρονικά στις 16 Σεπτεμβρίου 2027. Η πανεπιστημιακή διαμεσολάβηση προβλέπεται από 1η Οκτωβρίου 2027.
Η δικαστική αίθουσα επιχειρείται να πάψει να αποτελεί την αυτονόητη πρώτη στάση για ένα μεγάλο φάσμα ιδιωτικών διαφορών. Ο νέος Κώδικας επιχειρεί να βάλει πριν από αυτήν ένα οργανωμένο, σε αρκετές περιπτώσεις υποχρεωτικό και πλέον οικονομικά «μετρήσιμο» στάδιο εναλλακτικής επίλυσης.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily