Η σύναψη διαιτητικών συμφωνιών, υπό την μορφή της ρήτρας διαιτησίας συνιστά ένα φαινόμενο που συναντάται ολοένα και πιο συχνά στην συναλλακτική πρακτική. Σε μία εποχή μάλιστα που διαμορφώνονται συνεχώς όλο και πιο πολύπλοκές εταιρικές δομές, αναδεικνύεται πιο πολύ από ποτέ το αίτημα περί ευελιξίας και αποτελεσματικότητας. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις εταιρειών που εκχωρούν αρμοδιότητες σε πρόσωπα εκτός των εταιρικών κόλπων στην προσπάθεια ικανοποίησης αυτών των στόχων.
Επομένως, κρίνεται σημαντική η εξέταση της δικαιοπρακτικής ικανότητας του νομικού προσώπου ως απαραίτητη προϋπόθεση για την συνομολόγηση ρήτρας διαιτησίας, υπό το πρίσμα του άρθρου 65 ΚΠολΔ. Επί μία δεκαπενταετία έχει απασχολήσει την ελληνική επιστήμη και νομολογία το ζήτημα της έγκυρης κατάρτισης σύμβασης διαιτησίας από τον εκπρόσωπο του νομικού προσώπου. Εκ πρώτης όψεως παρέχεται λύση στο άρθρο 65 του ΚΠολΔ, όπου ρητώς αναγράφεται πως «Ο συμβιβασμός, η αναγνώριση ή η παραίτηση από το δικαίωμα της αγωγής και η συμφωνία για διαιτησία είναι ανίσχυρες, χωρίς εξουσιοδότηση για την ενέργεια των πράξεων αυτών». Prima facie, σε κάθε περίπτωση είναι απαραίτητη η χορήγηση ειδικής εξουσιοδότησης, έτσι ώστε να υπάρχει σαφήνεια σχετικά με το κύρος και τα υποκειμενικά όρια της συμφωνίας διαιτησίας.
Το θεωρητικό ζήτημα που αποτέλεσε και το βασικότερο σημείο διαφωνιών, περιστρέφεται γύρω από το εξής ερώτημα: Η υποχρέωση του άρθρου 65 του ΚΠολΔ, προς παροχή ειδικής εξουσιοδότησης για την υπογραφή της συμφωνίας διαιτησίας, καταλαμβάνει τόσο τις περιπτώσεις οργανικής, όσο και τις περιπτώσεις συμβατικής εκπροσώπησης ή δύναται να επιδεχθεί διαφοροποίηση ανάλογα την περίσταση;
Αρχικά, ως «οργανική εκπροσώπηση» νοείται η ex lege εξουσία που αναγνωρίζεται στο διοικητικό όργανο μιας εταιρείας να την εκπροσωπεί δικαστικά και εξώδικα, όταν δηλαδή πηγή από την αντλεί την εκπροσωπευτική αυτή εξουσία συνιστά ο νόμος. Στην περίπτωση αυτή, επειδή ακριβώς το νομικό πρόσωπο εκφράζεται άμεσα διά του οργάνου του, συμπίπτουν στην πραγματικότητα η ιδιότητα του εξουσιοδοτούντος και του νόμιμου εκπροσώπου και άρα καθίσταται περιττή η χορήγηση ειδικής εξουσιοδότησης, για την κατάρτιση έγκυρης σύμβασης διαιτησίας.
Θα ήταν παράλογο σε περιπτώσεις που ο εκπρόσωπος του νομικού προσώπου ταυτίζεται με το πρόσωπο που το διοικεί και το εκφράζει, να τίθεται σε εφαρμογή η διάταξη του ΚΠολΔ 65§2, αφού στην πραγματικότητα θα εξουσιοδοτούσε τον εαυτό του. Εξάλλου, η απαιτούμενη εξουσία διαθέσεως του αντικειμένου της διαφοράς, η εξασφάλιση της οποίας συνιστά και την ratio leggis, δεν απουσιάζει όταν η υπογραφή της ρήτρας διαιτησίας επιχειρείται από τους το βουλητικό όργανο του νομικού προσώπου, αλλά από τους αντιπροσώπους αυτού του οργάνου.
Με βάση τα όσα εκτέθηκαν παραπάνω, διαγράφεται ένα σαφές πεδίο εφαρμογής του άρθρου ΚΠολΔ65, ήτοι κάθε περίπτωση που ο εκπρόσωπος του νομικού προσώπου αντλεί συμβατικά την εξουσία δέσμευσης του τελευταίου. Όταν δηλαδή πηγή της ικανότητας κατάρτισης σύμβασης διαιτησίας, δεν αποτελεί ο νόμος, αλλά η σύμβαση μέσω της οποίας του ανατίθεται η υπογραφή της εκάστοτε ρήτρας διαιτησίας, στο πλαίσιο των λοιπών του συμβατικών καθηκόντων και πάντοτε εντός τω ορίων της παρεσχεθείσας εξουσιοδότησης. Την ειδοποιό διαφορά μεταξύ των δύο αυτών θεσμών, συνοψιζει η νομολογία στην διαπίστωση ότι στον πληρεξούσιο και τον εντολοδόχο επαφίεται αποκλειστικά και μόνο η εκτέλεση της πράξης, ενώ η απόφαση αυτής παραμένει στο νομικό πρόσωπο που δρα υπό την ιδιότητα του αντιπροσωπευόμενου.
Η νομολογία όμως κατάληξε σε μία ακόμα μείζονος σημασίας παρατήρηση που επιβάλλει έτι περαιτέρω την εμβάθυνση στο ζήτημα. Ανέδειξε ορθώς, πως σε κάθε περίπτωση δεν χρειάζεται πανηγυρική μνεία στο καταστατικό ή στην πράξη υποκατάστασης ότι το ΔΣ ή το υποκατασταθέν στην οργανική εκπροσώπηση του νομικού προσώπου πρόσωπο, έχουν και εξουσία καταρτίσεως ρήτρας διαιτησίας. Δεδομένου ότι, τόσο οι υποκατάστατοι, όσο και οι πληρεξούσιοι, εντολοδόχοι ορίζονται με πράξη του ΔΣ της ΑΕ, τίθεται ζήτημα καθορισμού της μεταξύ τους διάκρισης, από την στιγμή που οι τελευταίοι για να καταρτίσουν εγκύρως την ρήτρα διαιτησίας πρέπει να ακολουθήσουν, επί ποινή απόλυτης ακυρότητας (ΚΠολΔ 159 αρ.1), την διατύπωση του ΚΠολΔ 65.
Πότε λοιπόν η παρεχόμενη αντιπροσωπευτική εξουσία συνιστά οργανική υποκατάσταση και πότε απλή αντιπροσωπευτική εξουσία, αποτελεί ζήτημα ερμηνείας και μάλιστα δυσχερές, για την αποσαφήνιση του οποίου καθίσταται αναγκαία η προσφυγή στους ερμηνευτικούς κανόνες του ΑΚ. Η απάντηση σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να αναζητηθεί υπό το φως της διάταξης του 200 ΑΚ που επιτάσσει την ερμηνεία των συμβάσεων σύμφωνα με την καλή πίστη και τα συναλλακτική ήθη και που ούτως ή άλλως αξιοποιεί ως ερμηνευτική αφετηρία τον μέσο συνετό κοινωνό της οικείας συναλλακτικής δραστηριότητας.
Ως εκ τούτου το κριτήριο δεν θα μπορεί να είναι τυπολογικό, παρά ουσιαστικό, αφορμώντας από τον σκοπό στον οποίο κατατείνει ο κάθε θεσμός. Αφενός η οργανική αντιπροσώπευση, αναπληρώνει την ελλείπουσα συναλλακτική ικανότητα του νομικού προσώπου, συνιστώντας έτσι, μία μορφή νόμιμης αντιπροσώπευσης. Αφετέρου, η αντιπροσωπευτική εξουσία που κινείται στο πλαίσιο της απλής πληρεξουσιότητας ή εντολής, δεν σκοπεί στην θεραπεία ενός τέτοιου κενού, αλλά στην διευκόλυνση της νομικής δραστηριότητας του νομικού προσώπου, παρέχοντας, ταχύτητα και ευλυγισία. Επομένως, η μεταβίβαση οργανικής εκπροσώπησης εξειδικεύει την προβλεπόμενη στο καταστατικό εξουσία του υποκατάστατου, ενώ η μεταβίβαση απλής εξουσίας αντιπροσώπευσης δεν συνιστά παρά εξουσία δικαιοπρακτικής εκπροσωπήσεως.
Λογικό επακόλουθο της σκέψης αυτής, είναι η διαπίστωση πως εφόσον ο απλός πληρεξούσιος ή εντολοδόχος αντιπροσωπεύει την ΑΕ σε πράξεις που αποφασίσθηκαν ήδη από το ΔΣ, δεν πρόκειται επί της ουσίας για πράξη μεταβίβασης εξουσίας, αλλά περί αναθέσεως της εκτέλεσης «ορισμένης ειδικώς αποφάσεώς» του. Πράγματι το στοιχείο του χρόνου, αποτελεί ασφαλές κριτήριο διάκρισης των δύο εννοιών. Αφενός γιατί συνηθίζεται η παροχή οργανικής εκπροσωπήσεως γίνεται κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο, αναγνωρίζοντας ευρεία διακριτική ευχέρεια στο όργανο και συνάμα μόνιμο και σταθερό, αφού ο υποκατάστατος αντιπροσωπεύοντας την ΑΕ, εξυπηρετεί μονιμότερες ανάγκες του νομικού προσώπου σε έναν περισσότερο ή λιγότερο ευρύ κύκλο συναλλαγών. Αντιθέτως στην περίπτωση του απλού πληρεξουσίου, ανατίθεται στον τελευταίο η διεκπεραίωση ορισμένης υπόθεσης, η οποία έχει συγκυριακό και ευκαιριακό χαρακτήρα.
Συνοψίζοντας, εφόσον παρασχεθεί από την νομικό πρόσωπο μια τυπική εντολή προς κατάρτιση συγκεκριμένης σύμβασης, στην απόφαση της οποίας δεν μετείχε ο εκπρόσωπος με το τυπικό περιεχόμενο που φέρνουν συνήθως τέτοιες εξουσιοδοτήσεις, τότε για να συνυπογράψει ρήτρα διαιτησίας θα πρέπει να παρασχεθεί ειδική εξουσιοδότηση εκ μέρους του νομικού προσώπου. Στην αντίθετη περίπτωση θα παράγεται απόλυτα ακυρότητα της συμφωνίας διαιτησίας και δεν θα δεσμεύεται από αυτή το νομικό πρόσωπο, το οποίο παραδεκτώς και βασίμως θα εγείρει την σχετική́ ένσταση.
Επομένως, το άρθρο 65 ΚΠολΔ κατά την παγιωμένη πλέον σε νομολογία και θεωρία θέση, τίθεται σε εφαρμογή και απαιτείται έτσι η χορήγηση ειδικής εξουσιοδότησης, μόνο όταν ο εκπρόσωπος του νομικού προσώπου στηρίζει την εξουσία δέσμευσής του στις περί εντολής ή πληρεξουσιότητας διατάξεις, ενώ όταν τέτοια εξουσία πηγάζει απευθείας από την οργανική σχέση του εκπροσώπου με το νομικό πρόσωπο, τέτοια αναγκαιότητα εκλείπει, αφού στην πραγματικότητα συμβάλλεται το ίδιο το νομικό πρόσωπο.
* Ο Κωνσταντίνος Τσαλαβούτας είναι Ασκούμενος Δικηγόρος, απόφοιτος της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ. Το παρόν κείμενο αποτελεί επιμελημένη εκδοχή του δοκιμίου που υποβλήθηκε από τον συγγραφέα στο πλαίσιο του διαγωνισμού Call for Papers 2026 – Think Alternative, Think Arbitration του ΕΟΔΙΔ.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily