I. Εισαγωγή
Η συνεχώς αυξανόμενη ταχύτητα και πολυπλοκότητα, με την οποία εξελίσσονται οι διεθνείς εμπορικές και οικονομικές συναλλαγές, ανέδειξαν την ανάγκη για ένα ευέλικτο και αποτελεσματικό μηχανισμό επίλυσης διαφορών, ικανό να παρέχει εξειδικευμένη προστασία πέραν των περιορισμών, οι οποίοι συνήθως χαρακτηρίζουν την απονομή της κρατικής δικαιοσύνης. O μηχανισμός Investor-State Dispute Settlement (ISDS) έχει εξελιχθεί σε κεντρικό πυλώνα της διεθνούς επενδυτικής διαιτησίας, καθώς προτιμάται ευρέως από τους επενδυτές, εξασφαλίζοντας ένα ανεξάρτητο και αμερόληπτο πλαίσιο διαχείρισης των αντιδικιών[1].
ΙΙ. Η αμφισβήτηση της νομιμοποίησης του μηχανισμού ISDS
Η διεθνής επενδυτική διαιτησία αντλεί το νομικό της έρεισμα από διμερείς ή πολυμερείς επενδυτικές συνθήκες (BITs ή MITs), ενώ παράλληλα λαμβάνει υπόψη και τις εθνικές ρυθμίσεις του κράτους υποδοχής της επένδυσης, ιδίως εκείνες οι οποίες αποσκοπούν στην προστασία των αλλοδαπών επενδυτών και στη διασφάλιση της ελευθερίας των διεθνών συναλλαγών εντός της επικράτειάς του[2].
Η διεθνής κοινότητα εκφράζει έντονο προβληματισμό ως προς τη μυστικότητα και την έλλειψη διαφάνειας της διαιτητικής διαδικασίας, καθώς παύουν να υπηρετούνται η προστασία του δημόσιου συμφέροντος και οι επιταγές της κρατικής λογοδοσίας[3]. Στη διεθνή διαιτησία, η θεμελιώδης αρχή της αυτονομίας των συμβαλλόμενων επιτρέπει τα μέρη να επιλέγουν ελεύθερα το επίπεδο της εμπιστευτικότητας ή δημοσιότητας της διαδικασίας, με αποτέλεσμα όχι μόνο τρίτοι παράγοντες να μην αποκτούν πρόσβαση στα δικόγραφα, τα αποδεικτικά έγγραφα ή την απόφαση, αλλά σε πολλές περιπτώσεις να μη λαμβάνουν εξ ολοκλήρου γνώση για την ύπαρξη της συμφωνίας και της εν συνεχεία αναδυόμενης διαφοράς[4]. Επισημαίνεται πως οι επενδυτικές συμφωνίες εξυπηρετούν το δημόσιο και γενικό συμφέρον του κράτους υποδοχής, με αποτέλεσμα να είναι απαραίτητη η ενημέρωση ή και – κατά περίπτωση – η εμπλοκή κοινωνικών φορέων και του συνόλου των πολιτών, όταν καταστρατηγείται η λειτουργία του κράτους δικαίου.
Ιδιαίτερη συζήτηση έχει δημιουργηθεί γύρω από τα ουσιαστικά ζητήματα αμεροληψίας και ανεξαρτησίας των διαιτητών, οι οποίοι επιλαμβάνονται επί των επενδυτικών διαφορών. Ορισμένοι επικριτές του μηχανισμού ISDS υποστηρίζουν ότι οι διαιτητές αμείβονται γενναιόδωρα για τις υπηρεσίες τις οποίες παρέχουν και ότι, δεδομένου πως οι επενδυτικές διαιτησίες κινούνται αποκλειστικά με πρωτοβουλία των επενδυτών, οι διαιτητές εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από αυτούς για μελλοντικούς διορισμούς[5]. Κατά συνέπεια, ελλοχεύει ο κίνδυνος να υιοθετούν στάση ευνοϊκή προς τα συμφέροντα των επενδυτών, ακόμη και αν η επιλογή του διαιτητικού σώματος είναι πράξη με τη συμβολή του κράτους υποδοχής, θέτοντας υπό αμφισβήτηση την ουδετερότητα και την ανεπηρέαστη κρίση τους. Η αποκλειστικά ad hoc συγκρότηση των διαιτητικών σχηματισμών και η έλλειψη ενός μόνιμου σώματος διαιτητών έχουν εγείρει προβληματισμούς σχετικά με τη νομιμοποίησή τους. Αντικείμενο διχογνωμίας αποτελεί και το επίπεδο επάρκειας ενός συστήματος ιδιωτικά διορισμένων διαιτητών, για να διασφαλίζει τη δίκαιη και αποτελεσματική επίλυση των επενδυτικών διαφορών[6]. Παράλληλα, η διπλή ιδιότητα των οριζόμενων διαιτητών, οι οποίοι συχνά ενεργούν ταυτόχρονα και ως νομικοί σύμβουλοι ή συνήγοροι σε άλλες τρέχουσες επενδυτικές διαφορές, συνιστά το φαινόμενο του «double hatting», το οποίο έχει σημειωθεί ως πιθανή πηγή συγκρούσεων συμφερόντων[7].
Στο ίδιο πλαίσιο παρατηρείται το φαινόμενο του «regulatory chill», το οποίο αναφέρεται στην αποθάρρυνση των κρατών από τη λήψη ρυθμιστικών ή νομοθετικών μέτρων, εν όψει του ενδεχόμενου κινδύνου να προσφύγουν οι επενδυτές σε διαιτησία, αποτελώντας μία σημαντική πρόκληση. Με τη σύναψη της επενδυτικής συμφωνίας, το κράτος υποδοχής πραγματοποιεί μία ανάλυση της σχέσης κόστους – οφέλους, εξετάζοντας αν τα συγκεκριμένα οφέλη, τα οποία αποφέρει η υιοθέτηση μίας πολιτικής ή οικονομικής ρύθμισης, υπερτερούν της ενδεχόμενης αποζημίωσης, την οποία το κράτος θα πρέπει να καταβάλει στους ξένους επενδυτές, σε περίπτωση που η συγκεκριμένη ρύθμιση παρεμβάλλται με την ομαλή λειτουργία της επενδυτικής σύμβασης[8]. Λαμβάνοντας υπόψιν αφενός την πολυπλοκότητα, τις ασαφείς ρυθμίσεις και την επιτακτική ανάγκη για ουσιαστική ερμηνεία των IIAs, αφετέρου την έλλειψη νομολογιακού δεσμευτικού προηγούμενου στον τομέα της επενδυτικής διαιτησίας εν γένει, τα κράτη υποδοχής επιλέγουν να μη ρυθμίσουν ουσιώδη ζητήματα, όταν εκτιμήσουν πως τα ζητήματα προς νομοθέτηση θα παρακωλύσουν την εφαρμογή της σύμβασης της επένδυσης, με αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται η υλοποίηση σκοπών, οι οποίοι υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον[9].
ΙΙΙ. Η αυτονομία του δικαίου της ΕΕ: Υπόθεση Achmea (C-284/16)
Η αρχή της αυτονομίας του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναδείχθηκε ως κεντρικό σημείο στη συζήτηση για τη συμβατότητα της επενδυτικής διαιτησίας με την ενωσιακή έννομη τάξη. Η θεμελιώδης αρχή της αυτονομίας ορίζει πως το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης απαρτίζει το δικό του, μοναδικό και ανεξάρτητο σύστημα κανόνων δικαίου[10]. Η αυτονομία του δικαίου της ΕΕ συνίσταται στην υπεροχή και άμεση εφαρμογή του έναντι του εθνικού δικαίου (εσωτερική αυτονομία), καθώς και στην ανεξαρτησία του από το διεθνές δίκαιο, με το ΔΕΕ να διατηρεί την αποκλειστική αρμοδιότητα ερμηνείας και ελέγχου της ισχύος του (εξωτερική αυτονομία)[11].
Στο πλαίσιο της εφαρμογής του μηχανισμού ISDS, οι αποφάσεις στην υπόθεση Achmea (C-284/16) και η Γνωμοδότηση 1/17 του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) καταδεικνύουν ότι η αρχή της αυτονομίας του δικαίου της Ένωσης εκδηλώνεται με διαφορετικό τρόπο στις ενδοενωσιακές και στις εξωενωσιακές επενδυτικές σχέσεις[12]. Το ΔΕΕ αποφάσισε πως η συμβατική ρήτρα εξασφάλισης της δυνατότητας προσφυγής και διεκδίκησης αποζημίωσης από διεθνές διαιτητικό δικαστήριο, παραβίαζε τα άρθρα 267 και 344 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ), αφαιρώντας από το αρμόδιο εθνικό δικαστήριο, τη δυνατότητα να υποβάλει το ίδιο προδικαστικό ερώτημα στο ΔΕΕ, ως όφειλε[13]. Εφόσον στις ενδοενωσιακές επενδυτικές συμφωνίες το εφαρμοστέο δίκαιο μπορεί να περιλαμβάνει και το δίκαιο της ΕΕ, το ΔΕΕ έκρινε ότι ένα διαιτητικό δικαστήριο εκτός του δικαστικού συστήματος της Ένωσης, ενδέχεται να κληθεί να το ερμηνεύσει και να το εφαρμόσει κατά περίπτωση, προκειμένου να επιδικάσει ή μη αποζημίωση[14]. Η συνιστώσα κατάσταση προσκρούει στην αυτονομία της ενωσιακής έννομης τάξης, διότι παρακάμπτεται ο μηχανισμός της προδικαστικής παραπομπής και απειλείται η ενιαία και συνεπής ερμηνεία του ενωσιακού δικαίου. Η απόφαση προκάλεσε τεράστιες αλλαγές στο ευρωπαϊκό επενδυτικό τοπίο, καθώς οδήγησε τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης να τερματίσουν ομαδικά τις ενδοενωσιακές Διμερείς Συμβάσεις Επενδύσεων[15].
ΙV. Επίλογος
Ο μηχανισμός ISDS προσφέρει ένα εξειδικευμένο και αποτελεσματικό πλαίσιο επίλυσης διαφορών μεταξύ επενδυτών και κρατών. Η ραγδαία παγκοσμιοποίηση των επενδύσεων στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό χώρο ανέδειξε σταδιακά την επιτατική ανάγκη απάντησης σε ορισμένα κρίσιμα αιτήματα, αφενός περί κατοχύρωσης της έννομης προστασίας των ξένων ιδιωτών επενδυτών, αφετέρου περί εγγύησης της θεσμικής και πολιτικής σταθερότητας των κρατών – μελών. Ανοιχτό παραμένει το ερώτημα για το μέλλον της νομοθετικής ρύθμισης των διεθνών επενδύσεων στην Ευρώπη, με την Ευρωπαϊκή Ένωση να συνεχίζει τη δυναμική προσπάθεια πολιτικής και κοινωνικής προσαρμογής του διαιτητικού μηχανισμού, ώστε να εξασφαλισθεί η αποτελεσματικότερη εφαρμογή του.
*Η Ελένη Δαλαρά είναι Ασκούμενη Δικηγόρος και απόφοιτος του Τμήματος Νομικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το παρόν κείμενο αποτελεί επιμελημένη εκδοχή του δοκιμίου που υποβλήθηκε από τη συγγραφέα στο πλαίσιο του διαγωνισμού Call for Papers 2026 – Think Alternative, Think Arbitration του ΕΟΔΙΔ.
[1] Caio Cesar Esteves Soares in Thesis ‘Investor-State Dispute Settlement: An Analysis of the Reform Proposals on Its Institutional Structure’, University of International Business and Economics (UIBE) – School of Law, 11th May 2017, pp. 1 – 17, Available at: https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID2984581_code2648866.pdf?abstractid=2984581&mirid=1
[2] Σπυριδούλα – Μαρία Παπαγιάννη, ό.π., σ. 8
[3] [4] Caio Cesar Esteves Soares, (n 1).
[5] Dr. Barat Deborshi, “Measuring the Social Legitimacy of International Investor-State Dispute Settlement: A New Research Agenda”, 2023, National Law School Business Law Review: Vol. 9: Iss. 2, Article 5. Available at: https://repository.nls.ac.in/nlsblr/vol9/iss2/5
[6] [7] Dr. Barat Deborshi, (n 5).
[8] Tarald Laudal Berge / Axel Berger, «Does investor-state dispute settlement lead to regulatory chill? Global evidence from environmental regulation», Conference Paper presented at the PEIO Conference, January 2019, pp. 10 – 16, Available at: https://www.peio.me/wp-content/uploads/2019/01/PEIO12_Paper_78.pdf
[9] Tarald Laudal Berge / Axel Berger, (n 8).
[10] Justin Lindeboom and Ramses A. Wessel, «The Autonomy of EU Law, Legal Theory and European Integration», European Papers, Vol. 8, 2023, No 3, pp. 1247-1254, Available at:https://www.europeanpapers.eu/system/files/pdf_version/EP_eJ_2023_3_SS1_1_Justin_Lindeboom_Ramses_Wessel_00716.pdf
[11] Justin Lindeboom and Ramses A. Wessel, (n 10).
[12] Kübek, G. (2020). Autonomy and international investment agreements after Opinion 1/17. Europe and the World: A Law Review, 4(1), Available at: https://doi.org/10.14324/111.444.ewlj.2020.27
[13] [14] [15]Quentin Declève, (n 36).
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily