Στο πλαίσιο του 8ου Διεθνούς Συνεδρίου Διαιτησίας, που συνδιοργανώθηκε από τη ΝΟΜΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ και τον ΕΟΔΙΔ, στις 25 και 26 Ιουνίου 2026, το καταξιωμένο panel της δεύτερη συνεδρίας με θέμα «Gaming the Record: Evidence, Witnesses and Experts» υπό τον συντονισμό του κ. Χ. Φίλιου, Professor at Democritus University of Thrace, Deputy Managing Partner, Calavros Law Firm – Filios – Kloukinas και με ομιλητές τους κκ. κκ. Σ. Τσαντίνη, Professor of Civil Procedural Law at Democritus University of Thrace, Managing Partner TSANTINIS LAW FIRM, Δρ. Π. Γιαννόπουλο, Professor at Democritus University of Thrace, Vice Chairman of Thessaloniki Bar & Chairman of Thessaloniki Bar Arbitration Committee, Managing Partner Yiannopoulos & Kozi LLP, και Α. Μεταλληνό, Partner, POTAMITISVEKRIS, αφού ανέλυσε τις τακτικές στρέβλωσης της αποδεικτικής διαδικασίας γύρω από τα αιτήματα προσκομιδής εγγράφων, την επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης και τον ρόλο των experts, στράφηκε έπειτα στον ανθρώπινο παράγοντα της απόδειξης, την προετοιμασία και τα όρια του witness coaching, τη δυνατότητα εξέτασης του ίδιου του διαδίκου και την ανάγκη για σαφείς διαδικαστικούς κανόνες που θα θωρακίσουν τη διαιτησία από φαινόμενα «record gaming».
Μάρτυρες και όρια στο coaching
Ο διάλογος γύρω από την εξέταση μαρτύρων φώτισε σημαντικές ανισορροπίες που συχνά ανακύπτουν στις διεθνείς διαιτησίες λόγω των διαφορετικών εθνικών πρακτικών και έννομων τάξεων ως προς την προετοιμασία των μαρτύρων (coaching). Επισημάνθηκε ότι o χειρισμός των μαρτύρων διαφέρει αισθητά μεταξύ των διαφόρων δικαιοδοσιών. Σε ορισμένα συστήματα, ιδίως αγγλοσαξονικής προέλευσης, η προετοιμασία του μάρτυρα θεωρείται θεμιτή έως έναν βαθμό, ενώ σε άλλα αντιμετωπίζεται με μεγαλύτερη επιφύλαξη ή ακόμη και ως πρακτική που ενδέχεται να επηρεάσει την αυθεντικότητα της κατάθεσης.
Αναφέρθηκε χαρακτηριστικά το παράδειγμα μιας διαφοράς μεταξύ εταιρειών που δραστηριοποιούνται σε διαφορετικά νομικά περιβάλλοντα και, όπου τα στελέχη της μίας πλευράς είναι εξοικειωμένα με εκτεταμένες πρακτικές witness coaching, ενώ τα στελέχη της άλλης όχι. Στις περιπτώσεις αυτές, όπως τόνισαν οι ομιλητές, ο ένας μάρτυρας ενδέχεται να εμφανίζεται σαφώς καλύτερα προετοιμασμένος για τη διαδικασία, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει την εικόνα που σχηματίζει το διαιτητικό δικαστήριο ανεξάρτητα από την ουσία όσων καταθέτει ο μάρτυρας.
Επιπλέον, επισημάνθηκε ότι το πρόβλημα μπορεί να είναι εντονότερο όταν το διαιτητικό δικαστήριο καλείται να διατάξει την εμφάνιση προσώπων που δεν συνεργάζονται πρόθυμα με ένα από τα μέρη, όπως ανώτερα στελέχη εταιρειών ή οικονομικούς διευθυντές. Σε τέτοιες περιπτώσεις ανακύπτουν ερωτήματα σχετικά με το κατά πόσον είναι εύλογο να απαιτείται η παρουσία και εξέτασή τους χωρίς να είναι σαφές ποιο επίπεδο προετοιμασίας θεωρείται επιτρεπτό.
Εξίσου σημαντικό κρίθηκε το γεγονός ότι ο όρος «coaching» δεν έχει ενιαίο περιεχόμενο. Όπως επισημάνθηκε, σε ορισμένες περιπτώσεις περιορίζεται στη γνωριμία του μάρτυρα με τη διαδικασία, τη δομή της εξέτασης και τα ζητήματα που αναμένεται να αναδειχθούν κατά την ακροαματική διαδικασία. Σε άλλες, όμως, περιπτώσεις ενδέχεται να προσεγγίζει την καθοδήγηση ως προς το περιεχόμενο της κατάθεσης, δημιουργώντας αμφιβολίες ως προς την αξιοπιστία και την αποδεικτική αξία.
Τέλος, η συζήτηση στράφηκε στους νέους κινδύνους που εισάγει η τεχνολογία στη διαδικασία εξέτασης μαρτύρων. Αναφέρθηκε πρόσφατη υπόθεση ενώπιον του High Court της Αγγλίας[1], στην οποία διαπιστώθηκε ότι μάρτυρας δεχόταν καθοδήγηση κατά τη διάρκεια της εξέτασής του μέσω χρήσης έξυπνων γυαλιών (smart glasses). Το περιστατικό έγινε αντιληπτό από το δικαστήριο και οδήγησε στην απόρριψη της μαρτυρίας του, αναδεικνύοντας τις προκλήσεις που δημιουργούν τα νέα τεχνολογικά μέσα για τη διασφάλιση της γνησιότητας και της αξιοπιστίας των καταθέσεων. Το παράδειγμα αυτό καταδεικνύει ότι οι παραδοσιακές συζητήσεις γύρω από το witness coaching αποκτούν πλέον νέα διάσταση, καθιστώντας αναγκαία την αυξημένη επαγρύπνηση τόσο των διαιτητικών δικαστηρίων όσο και των διαδίκων ως προς τη χρήση της τεχνολογίας κατά την αποδεικτική διαδικασία.
«Οι μάρτυρες στη Διαιτησία δεν είναι μόνο αυτοί που περιγράφει ο Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας», Χ. Φίλιος
Στη συνέχεια, η συζήτηση επεκτάθηκε και στην εξέταση των ίδιων των διαδίκων, η οποία προσδίδει ουσιώδεις διαφορές μεταξύ διαιτησίας και πολιτικής δίκης. Υπογραμμίστηκε ότι, ενώ στο πλαίσιο της πολιτικής δίκης η εξέταση του διαδίκου αντιμετωπίζεται κατά κανόνα ως επικουρικό αποδεικτικό μέσο, στη διαιτησία η άμεση επικοινωνία του διαιτητικού δικαστηρίου με τον ίδιο τον διάδικο μπορεί να αποτελέσει ιδιαίτερα χρήσιμο εργαλείο για την αποσαφήνιση των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης.
Οι ομιλητές, έχοντας διατελέσει ως διαιτητές σε υποθέσεις, εξέφρασαν ότι η εξέταση των διαδίκων έχει ουσιαστική αποδεικτική αξία και μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στη διαμόρφωση της δικανικής κρίσης. Αναφέρθηκε χαρακτηριστικά ότι σε αρκετές υποθέσεις κρίσιμες πτυχές της διαφοράς κατέστησαν κατανοητές μόνο μέσα από την άμεση ακρόαση των ίδιων των διαδίκων, οι οποίοι ήταν σε θέση να εξηγήσουν το ιστορικό, τις επιχειρηματικές επιλογές και το πραγματικό υπόβαθρο της σχέσης που οδήγησε στη διαφορά.
Στο πλαίσιο αυτό έγινε αναφορά σε υπόθεση ενώπιον του ΕΟΔΙΔ, όπου έγινε δεκτή η εξέταση μελών του διοικητικού συμβουλίου εταιρείας που ήταν διάδικος στη διαδικασία. Η πρακτική αυτή ανέδειξε το ερώτημα κατά πόσον οι περιορισμοί που ισχύουν στην πολιτική δίκη δεσμεύουν αναγκαστικά και τη διαιτησία, ιδίως όταν οι διάδικοι έχουν επιλέξει την εφαρμογή του ελληνικού δικαίου. Το panel επεσήμανε ότι σε σχετική αγωγή ακύρωσης προβλήθηκε ο ισχυρισμός πως η ρήτρα εφαρμογής του ελληνικού δικαίου καταλάμβανε και τους σχετικούς δικονομικούς κανόνες του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, γεγονός που προβάλει τις ενδεχόμενες ερμηνευτικές δυσχέρειες.
Εξετάστηκε επίσης το ζήτημα του όρκου κατά την εξέταση των διαδίκων. Υποστηρίχθηκε ότι, ελλείψει ειδικής ρύθμισης, θα μπορούσε να γίνει διάκριση μεταξύ μαρτύρων και διαδίκων, δεδομένου ότι οι σχετικές διατάξεις αναφέρονται ρητά στην ορκοδοσία των μαρτύρων. Κατά την προσέγγιση αυτή, ο διάδικος θα μπορούσε να εξετάζεται χωρίς όρκο, διατηρώντας τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της συμμετοχής του στη διαδικασία.
«Η δυνατότητα ότι μπορεί να εξεταστεί ο διάδικος είναι το πλεονέκτημα της Διαιτησίας», Σ. Τσαντίνης
Τέλος, ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα της διαιτησίας, όπως χαρακτηριστικά ανφέρθηκε, είναι η δυνατότητα να ακουστεί απευθείας ο ίδιος ο διάδικος από το διαιτητικό δικαστήριο. Οι δικηγόροι αντιλαμβάνονται συνήθως την ουσία μιας υπόθεσης μέσα από τις συζητήσεις με τον πελάτη τους στο γραφείο, ως εκ τούτου η δυνατότητα να αποκτήσει αντίστοιχη εικόνα και το διαιτητικό δικαστήριο συνιστά καθοριστικό προτέρημα της διαδικασίας. Η συζήτηση κατέληξε στο ερώτημα κατά πόσον θα ήταν σκόπιμη η θέσπιση ειδικότερων διαδικαστικών κανόνων για την εξέταση των διαδίκων στη διαιτησία, ώστε να αποφεύγονται αβεβαιότητες ως προς την εφαρμογή ή μη των αντίστοιχων διατάξεων του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας και να ενισχύεται η προβλεψιμότητα της διαδικασίας.
Η ανάγκη για σαφείς διαδικαστικούς κανόνες
Το panel τόνισε ότι «στη διεθνή διαιτησία, τα rules είναι αφαιρετικά» και έτσι τέθηκε ο προβληματισμός σχετικά με την απουσία σαφών κανόνων, η οποία μπορεί να δημιουργήσει αβεβαιότητα και να αφήσει περιθώρια κατάχρησης. Παρά την ύπαρξη διεθνών κατευθυντήριων εργαλείων (guidelines) πολλές κρίσιμες λεπτομέρειες παραμένουν αρρύθμιστες.
Η έγκαιρη συμφωνία των διαδίκων σε Όρους Διεξαγωγής της Διαιτησίας αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αποφυγή του record gaming, την αποτροπή guerilla tactics και τη διασφάλιση μιας ισορροπημένης ακροαματικής διαδικασίας.
«Τα όρια του διαιτητικού δικαστηρίου και των μερών είναι οι θεμελιώδεις αρχές τις δίκης», Α. Μεταλληνός
Μέσα από την ανταλλαγή πραγματικών εμπειριών και απόψεων μεταξύ των ομιλητών, διαπιστώθηκε ότι η διαιτησία, αν και προσφέρει ευελιξία και αποτελεσματικότητα, δεν είναι απαλλαγμένη από κινδύνους εκμετάλλευσης. Η υπερβολή στα αποδεικτικά μέσα, η αλόγιστη χρήση της τεχνολογίας και οι διαφοροποιήσεις μεταξύ νομικών συστημάτων δημιουργούν ένα σύνθετο τοπίο. Η πρόκληση για το μέλλον έγκειται στην εξεύρεση ισορροπίας μεταξύ ελευθερίας και ελέγχου, μεταξύ αποτελεσματικότητας και δικαιοσύνης. Υπό αυτό το πρίσμα, η συνειδητή διαμόρφωση κανόνων και η υπεύθυνη στάση όλων των εμπλεκομένων αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για τη διατήρηση της αξιοπιστίας της διαιτησίας.
[1] UAB Business Enterprise v Oneta Limited [2026] EWHC 543 (Ch).
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily