Πριν από ένα έτος, το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (International Court of Justice – ICJ) δημοσίευσε τη γνωμοδότησή του με τίτλο Obligations of States in Respect of Climate Change. Όπως επισημαίνεται και σε χωριστή δήλωση που συνοδεύει τη γνωμοδότηση, οι υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτήν έχουν άμεσες επιπτώσεις στις διεθνείς συνθήκες προστασίας ξένων επενδύσεων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν δραστηριότητες στον τομέα των ορυκτών καυσίμων. Ειδικότερα, ως προς το διεθνές δίκαιο επενδύσεων και, κατ’ επέκταση, τον μηχανισμό της επενδυτικής διαιτησίας (Investor State Dispute Settlement), η γνωμοδότηση επηρεάζει τόσο την ερμηνεία όσο και τη συνολική λειτουργία των σχετικών συνθηκών.
Το Δικαστήριο επιβεβαιώνει ότι τα κράτη υπέχουν νομικά δεσμευτικές υποχρεώσεις να προστατεύουν το κλιματικό σύστημα από ανθρωπογενείς εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, υποχρεώσεις που αντλούν το θεμέλιό τους τόσο από το εθιμικό διεθνές δίκαιο όσο και από ένα πλέγμα διεθνών συμβάσεων για την κλιματική αλλαγή, το περιβάλλον, το δίκαιο της θάλασσας και τα ανθρώπινα δικαιώματα, και οι οποίες οφείλονται στη διεθνή κοινότητα στο σύνολό της. Στο πλαίσιο αυτό, το ICJ υπογράμμισε ότι οι υποχρεώσεις αυτές απορρέουν ειδικότερα από το διεθνές περιβαλλοντικό κανονιστικό πλαίσιο, τη Σύμβαση-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (1992), το Πρωτόκολλο του Κιότο (1997) και τη Συμφωνία των Παρισίων (2015), το οποίο καθιερώνει και επιβεβαιώνει την υποχρέωση προστασίας του κλιματικού συστήματος. Στις υποχρεώσεις αυτές περιλαμβάνεται και η υποχρέωση των κρατών να καταρτίζουν, να κοινοποιούν, να διατηρούν και να εφαρμόζουν τις εθνικά καθορισμένες συνεισφορές (NDCs), με τρόπο ώστε συλλογικά να καθίσταται δυνατός ο περιορισμός της αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας στον στόχο του 1,5°C. Παράλληλα, το Δικαστήριο επανέλαβε την αρχή των «κοινών αλλά διαφοροποιημένων ευθυνών και αντίστοιχων δυνατοτήτων» (common but differentiated responsibilities and respective capabilities), αναγνωρίζοντας ότι το περιεχόμενο των υποχρεώσεων αυτών διαφοροποιείται ανάλογα με τις οικονομικές δυνατότητες, τη συμβολή στις εκπομπές και τις ικανότητες κάθε κράτους.
Εντός αυτού του πλαισίου, οι κλιματικές υποχρεώσεις περιλαμβάνουν και το καθήκον των κρατών να ρυθμίζουν τη δραστηριότητα ιδιωτικών φορέων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δραστηριοποιούνται στον τομέα των ορυκτών καυσίμων, μέσω εργαλείων όπως η αδειοδότηση, η επιβολή περιορισμών ή η αναθεώρηση καθεστώτων επιδοτήσεων. Η μη συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις αυτές δύναται να συνιστά διεθνώς παράνομη πράξη, επιφέροντας τις συνέπειες της διεθνούς ευθύνης κρατών, συμπεριλαμβανομένης της πλήρους αποκατάστασης.
Οι παραπάνω διαπιστώσεις έχουν άμεση σημασία για την επενδυτική διαιτησία, καθώς επιβάλλουν την ερμηνεία των επενδυτικών συνθηκών υπό το πρίσμα των κλιματικών υποχρεώσεων των κρατών. Σύμφωνα με τους γενικούς κανόνες ερμηνείας του διεθνούς δικαίου, και ιδίως την αρχή της συστηματικής ερμηνείας, τα διαιτητικά δικαστήρια οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη το εφαρμοστέο διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένου του διεθνούς δικαίου περιβάλλοντος. Ως εκ τούτου, τα πρότυπα προστασίας των επενδύσεων δεν μπορούν πλέον να εφαρμόζονται απομονωμένα, αλλά εντάσσονται σε ένα ευρύτερο κανονιστικό πλαίσιο που περιλαμβάνει την προστασία του κλίματος.
Η μετατόπιση αυτή επηρεάζει ουσιωδώς τα βασικά νομικά πρότυπα της ISDS. Ως προς το πρότυπο της δίκαιης και ισότιμης μεταχείρισης (fair and equitable treatment), η έννοια των νόμιμων προσδοκιών των επενδυτών επαναπροσδιορίζεται, καθώς καθίσταται σαφές ότι οι επενδυτές, ιδίως στον τομέα των ορυκτών καυσίμων, όφειλαν να αναμένουν την εντατικοποίηση της ρύθμισης και ακόμη και τη σταδιακή κατάργηση των σχετικών δραστηριοτήτων υπό το πρίσμα της κλιματικής πολιτικής. Περαιτέρω, η αναγνώριση της ανάγκης περιορισμού της διάρκειας και βιωσιμότητας επενδύσεων υψηλών εκπομπών επηρεάζει και τον υπολογισμό των αποζημιώσεων, ιδίως σε ό,τι αφορά τις μεθόδους που βασίζονται σε μελλοντικά, μακροχρόνια προσδοκώμενα κέρδη.
Πέραν της ερμηνείας των ουσιαστικών προτύπων προστασίας, η γνωμοδότηση ενισχύει συνολικά τη θέση των κρατών στη διαιτησία, μετατρέποντας την παραδοσιακή εξουσία ρύθμισης σε νομική υποχρέωση για δράση. Τα κράτη δεν διαθέτουν πλέον απλώς διακριτική ευχέρεια να λαμβάνουν μέτρα για την προστασία του κλίματος, αλλά υποχρεούνται να το πράξουν, γεγονός που ενισχύει τη νομιμότητα σχετικών μέτρων ενώπιον διαιτητικών δικαστηρίων. Το υφιστάμενο σύστημα ISDS παρέχει εκτεταμένη προστασία σε επενδύσεις που συνδέονται με ορυκτά καύσιμα και ενδέχεται να δημιουργεί αποτρεπτικό αποτέλεσμα, αποθαρρύνοντας τα κράτη από τη λήψη φιλόδοξων μέτρων λόγω του κινδύνου υψηλών αποζημιώσεων. Ωστόσο, υπό το νέο ερμηνευτικό πλαίσιο που διαμορφώνει η γνωμοδότηση του ICJ, η παράλειψη λήψης μέτρων δύναται η ίδια να συνιστά παραβίαση διεθνών υποχρεώσεων, αντιστρέφοντας έτσι τη μέχρι τώρα πρακτική.
Τέλος, η γνωμοδότηση εντείνει την ανάγκη για μεταρρύθμιση του συστήματος επενδυτικών συνθηκών και της επενδυτικής διαιτησίας. Δεδομένου ότι οι υφιστάμενες συνθήκες δεν διαφοροποιούν μεταξύ επενδύσεων υψηλών και χαμηλών εκπομπών και συχνά παρέχουν ευρεία προστασία σε δραστηριότητες επιβλαβείς για το κλίμα, καθίσταται αναγκαία η αναθεώρησή τους, ώστε να ευθυγραμμιστούν με τους διεθνείς κλιματικούς στόχους. Η μεταρρύθμιση μπορεί να περιλαμβάνει τον περιορισμό ή την εξαίρεση επενδύσεων σε ορυκτά καύσιμα, την αναδιατύπωση των προτύπων προστασίας και την αναμόρφωση των μηχανισμών επίλυσης διαφορών, ιδίως μέσω πλουραλιστικών διαδικασιών όπως το UNCITRAL Working Group III on ISDS Reform.
Η γνωμοδότηση του ICJ για τις υποχρεώσεις των κρατών όσον αφορά την κλιματική αλλαγή σηματοδοτεί μια ουσιαστική μετατόπιση στο δίκαιο της επενδυτικής διαιτησίας, επανατοποθετώντας την ύπαρξη, υλοποίηση και εξέλιξη των επενδύσεων εντός ενός ευρύτερου κανονιστικού πλαισίου στο οποίο η προστασία του περιβάλλοντος διαδραματίζει κεντρικό και καθοριστικό ρόλο.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily