Η διαμεσολάβηση, όπως ρυθμίζεται στον Ν. 4640/2019, αποτελεί θεσμοθετημένο μηχανισμό εξωδικαστικής επίλυσης ιδιωτικών διαφορών, ο οποίος βασίζεται στην ελεύθερη βούληση των μερών και στην επιλογή τους να επιλύσουν τη διαφορά τους χωρίς προσφυγή στα πολιτικά δικαστήρια. Στον πυρήνα του θεσμού βρίσκεται η αρχή της ιδιωτικής αυτονομίας, καθώς τα μέρη καλούνται να διαμορφώσουν αυτοτελώς τη λύση που ανταποκρίνεται στα συμφέροντα και τις ανάγκες τους.
Σύμφωνα με το άρθρο 3 παρ. 1 του Ν. 4640/2019, η διαμεσολάβηση μπορεί να αποτελέσει μέσο διευθέτησης αστικών και εμπορικών διαφορών, εθνικού ή διασυνοριακού χαρακτήρα, είτε υφιστάμενων είτε μελλουσών, υπό την προϋπόθεση ότι τα μέρη έχουν, βάσει του εφαρμοστέου ουσιαστικού δικαίου, εξουσία διάθεσης του αντικειμένου της διαφοράς. Η ίδια προϋπόθεση τίθεται ρητώς και στο άρθρο 6 παρ. 1 του νόμου, αναφορικά με την υποχρεωτική αρχική συνεδρία διαμεσολάβησης.
Η χρήση του όρου «διαφορές» από τον νομοθέτη δεν είναι τυχαία. Αντικείμενο της διαμεσολάβησης μπορούν να αποτελέσουν μόνο οι διαφορές υπό την έννοια της διατάραξης μιας έννομης σχέσης, η οποία καθιστά αναγκαία την παροχή έννομης προστασίας και, κατά κανόνα, θα υπαγόταν στην τακτική πολιτική διαδικασία. Αντιθέτως, οι υποθέσεις εκούσιας δικαιοδοσίας δεν συνιστούν ιδιωτικές διαφορές, καθώς απουσιάζει το στοιχείο της αντιδικίας, και συνεπώς δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο διαμεσολάβησης.
Περαιτέρω, δεδομένου ότι η διαμεσολάβηση αφορά ρητώς αστικές και εμπορικές διαφορές, συνάγεται ότι στο αντικειμενικό πεδίο εφαρμογής του Ν. 4640/2019 εντάσσονται μόνο διαφορές ιδιωτικού δικαίου. Οι διαφορές δημοσίου δικαίου, οι οποίες διέπονται από κανόνες που εξυπηρετούν το δημόσιο συμφέρον και χαρακτηρίζονται από ανισότητα των μερών, αποκλείονται καταρχήν από τη διαδικασία της διαμεσολάβησης.
Το κρίσιμο όμως στοιχείο και καθοριστική προϋπόθεση για την υπαγωγή μιας διαφοράς στη διαμεσολάβηση αποτελεί η εξουσία των μερών να διαθέτουν ελεύθερα το αντικείμενό της. Η εξουσία αυτή δεν συνιστά δικονομική έννοια, όπως η αρχή της διάθεσης της δίκης του άρθρου 106 ΚΠολΔ, αλλά ουσιαστικό κριτήριο, άρρηκτα συνδεδεμένο με τη φύση του επίμαχου δικαιώματος. Υφίσταται όταν ο δικαιούχος δύναται, με εκδήλωση της βούλησής του, να επιφέρει άμεση νομική μεταβολή στο δικαίωμά του, όπως τη σύσταση, τη μεταβίβαση, την τροποποίηση, τον περιορισμό ή την κατάργησή του.
Η εξουσία διαθέσεως απορρέει από την αρχή της ελεύθερης διάθεσης των περιουσιακών δικαιωμάτων και απαντάται, κατά κανόνα, στα εμπράγματα και τα ενοχικά δικαιώματα, τα οποία ρυθμίζονται κυρίως από διατάξεις ενδοτικού δικαίου και επιτρέπουν την ελεύθερη διαμόρφωση των έννομων σχέσεων από την ιδιωτική βούληση. Αντιθέτως, όταν το επίδικο δικαίωμα θεμελιώνεται σε διατάξεις αναγκαστικού δικαίου, οι οποίες δεν επιδέχονται αποκλίσεις μέσω ιδιωτικής συμφωνίας, δεν υφίσταται η δυνατότητα ελεύθερης διάθεσής του από τα μέρη.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ανεπίδεκτων ελεύθερης διαθέσεως αποτελούν τα προσωποπαγή δικαιώματα, τα οποία συνδέονται άρρηκτα με το πρόσωπο του δικαιούχου και δεν επιδέχονται μεταβίβαση, εκχώρηση ή κληρονομική διαδοχή. Ομοίως, εξουσία διαθέσεως απουσιάζει από δικαιώματα από τα οποία δεν χωρεί παραίτηση, καθώς και από απαιτήσεις ακατάσχετες (άρθρο 953 ΚΠολΔ) ή ανεκχώρητες (άρθρο 464 ΑΚ). Σε όλες τις περιπτώσεις αυτές, η έννομη τάξη επιφυλάσσει τη διάγνωση και την επίλυσή τους αποκλειστικά στα δικαστήρια, μέσω της έκδοσης δικαστικής απόφασης.
Κατ’ επέκταση, διαφορές που συνδέονται άμεσα με τη δημόσια τάξη ή εξυπηρετούν ευρύτερα κοινωνικά, οικονομικά ή προστατευτικά συμφέροντα, όπως, ενδεικτικά, συγκεκριμένες εργατικές διαφορές που διέπονται από κανόνες αυξημένης προστασίας, δεν μπορούν, κατά κανόνα, να αποτελέσουν αντικείμενο διαμεσολάβησης του Ν. 4640/2019.
Συνοψίζοντας, η διερεύνηση της ύπαρξης εξουσίας διαθέσεως επί του αντικειμένου της διαφοράς πρέπει να προηγείται κάθε προσφυγής στη διαδικασία της διαμεσολάβησης. Η απαίτηση αυτή αναδεικνύει με σαφήνεια τα ουσιαστικά όρια του θεσμού και επιβεβαιώνει ότι η διαμεσολάβηση προορίζεται αποκλειστικά για διαφορές δεκτικές ελεύθερης ρύθμισης, υπογραμμίζοντας τον θεμελιώδη ρόλο της ιδιωτικής αυτονομίας στη σύγχρονη εναλλακτική επίλυση διαφορών.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily