Διαιτησία στην Ελλάδα: Έμπειροι δικηγόροι αποτυπώνουν το τοπίο σήμερα & μοιράζονται χρήσιμες συμβουλές για τη ρήτρα στις συμβάσεις και τις πρακτικές των επιχειρήσεων

Η εναλλακτική επίλυση διαφορών, και ειδικά η διαιτησία, αν και αποτελεί βασικό τρόπο διαχείρισης των συμβατικών διαφορών σε άλλες έννομες τάξεις, στην Ελλάδα ακόμη αντιμετωπιζόταν, τουλάχιστον μέχρι μερικά χρόνια πριν, με δισταγμό, αν όχι με καχυποψία. Ωστόσο, πλέον αυτή προσέγγιση δείχνει ορισμένα σημάδια αλλαγής, με ολοένα περισσότερες συμβάσεις, ειδικά μεγάλου οικονομικού αντικειμένου ή τεχνικού θέματος, να περιλαμβάνουν ρήτρα διαιτησίας.

Η σταδιακή αυτή στροφή υποστηρίζεται μάλιστα και από την παρουσία εξειδικευμένων φορέων θεσμικής διαιτησίας, που προσφέρουν ένα οργανωμένο και αξιόπιστο πλαίσιο επίλυσης διαφορών, όπως ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαμεσολάβησης & Διαιτησίας (ΕΟΔΙΔ), ο οποίος με πρότυπα ρητρών διαιτησίας που ενσωματώνονται στις συμβάσεις, αλλά και έναν ευέλικτο Κανονισμό Διαιτησίας που διέπει τη διαδικασία, διευκολύνει τους δικηγόρους και τις επιχειρήσεις που τον επιλέγουν τόσο στη σύναψη των σχετικών συμφωνιών όσο και στην αποτελεσματική διαχείριση των διαφορών.

Το NB Daily θέλησε να αποτυπώσει αυτή την αλλαγή σε μια εκτενή συζήτηση με τους σημαντικότερους φορείς της αγοράς. Δικηγόροι εξειδικευμένοι στη διαιτητική επίλυση διαφορών από τις μεγαλύτερες δικηγορικές εταιρείες, αλλά και in-house νομικά στελέχη σε καίριους κλάδους της ελληνικής οικονομίας μας εισάγουν στον κόσμο της εναλλακτικής επίλυσης διαφορών:

Από την επιλογή της σύμβασης όπου θα ενσωματωθεί η ρήτρα διαιτησίας μέχρι τον ρόλο του δικηγόρου στη διαμόρφωσή της, τα συχνότερα λάθη που γίνονται, αλλά και πώς αυτά μπορούν να λυθούν με την επιλογή θεσμικής διαιτησίας, κάθε ένας από τους 17 δικηγόρους με τους οποίους μιλήσαμε έχει εξαιρετικά χρήσιμες συμβουλές να δώσει και κομβικά επιχειρήματα να αναλύσει για το πώς η διαιτησία είναι πλέον σε θέση και στην Ελλάδα να αλλάξει τον τρόπο, με τον οποίο οι επιχειρήσεις αντιλαμβάνονται και λύνουν τις διαφορές τους.

Συνήθεις διαφορές με ρήτρα διαιτησίας

Το βασικότερο ερώτημα αναφορικά με τη ρήτρα διαιτησίας αφορά τη στάση των δικηγορικών εταιρειών σχετικά με αυτή. Σε ποιες διαφορές την προτείνουν στους πελάτες τους και πότε θεωρούν ότι είναι σοφότερο να την ενσωματώνουν.

«Προτείνουμε και ενσωματώνουμε ρήτρες διαιτησίες σε κάθε σύμβαση ανεξαρτήτως αντικειμένου και αδιάφορα εάν παρουσιάζει στοιχεία αλλοδαπότητας ή όχι» ξεκαθαρίζει ο Δημήτρης Μπαμπινιώτης, Αν. Καθηγητής Νομικής Σχολής Δ.Π.Θ., Εταίρος και Επικεφαλής του Dispute Resolution Practice της Δικηγορικής Εταιρίας Ζέπος & Γιαννόπουλος.

Αυτή η ολιστική προσέγγιση, πάντως, δεν είναι πάγια τακτική για όλους, αφού άλλοι δικηγόροι συνηθίζουν να κάνουν μια διαφοροποίηση και να επικεντρώνονται σε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει μια σύμβαση, για να ενσωματώσει ρήτρα διαιτησίας.

«Η αναγκαιότητα συντρέχει πολύ περισσότερο όταν η εκτέλεση της σύμβασης συνδέεται με διαφορετικά κράτη και ενέχει περισσότερα στοιχεία αλλοδαπότητας» εξηγεί η Ελίνα Γεωργίλη, Επικεφαλής Εταιρικής Διακυβέρνησης και Κανονιστικής Συμμόρφωσης, Όμιλος AVAX, ενώ ο Νικόλαος Μουσάς, Ιδρυτής & Διευθύνων Εταίρος, Μουσάς Δικηγορική Εταιρεία, δίνει έμφαση «κυρίως σε εμπορικές και επενδυτικές διαφορές, όπου είναι σημαντικά τα ζητήματα εξειδίκευσης των διαιτητών, ταχύτητας, εμπιστευτικότητας, καθώς και η διεθνής αναγνώριση της απόφασης. Ειδικά όταν το αντικείμενο της διαφοράς είναι τεχνικό ή πολύπλοκο ή ιδιαιτέρως υψηλής αξίας, η διαιτησία αποτελεί την πλέον κατάλληλη λύση. Τα μέρη πρέπει να συμφωνήσουν για τη διαιτησία με τη συμπερίληψη ρήτρας διαιτησίας στις εμπορικές τους συμφωνίες. Εάν δεν υπάρχει ρήτρα διαιτησίας, τα μέρη μπορούν επίσης να συμφωνήσουν με συμφωνία υποβολής να υποβάλουν μια διαφορά σε διαιτησία αφού αυτή προκύψει».

Στο οικονομικό αντικείμενο, την τεχνική πολυπλοκότητα και το στοιχείο αλλοδαπότητας τονίζει και ο Γρηγόρης Λογοθέτης, Partner – Head of Dispute Resolution, Koutalidis Law Firm: «Συνήθως προτείνω την ενσωμάτωση και συμφωνία ρήτρας διαιτησίας ιδίως α) σε εμπορικές συμβάσεις μεγάλου ή μεσαίου οικονομικού αντικειμένου, που παρουσιάζουν ή ενδέχεται να εμφανίσουν εξειδικευμένα και περίπλοκα τεχνικής ή νομικής φύσεως ζητήματα και β) σε περιπτώσεις εμπορικών/επενδυτικών συμβάσεων, όπου εμπλέκεται αλλοδαπός επενδυτής».

Αυτό ισχύει κατά τον ίδιο και όταν αντισυμβαλλόμενος είναι το Ελληνικό Δημόσιο: «Ιδίως σε μεγάλες επενδυτικές συμβάσεις και συμβάσεις παραχώρησης δημόσιας υπηρεσίας ή έργου, το ίδιο το Ελληνικό Δημόσιο αποδέχεται ρήτρα διαιτησίας, προκειμένου έτσι να εξασφαλίσει την μεγαλύτερη δυνατή συμμετοχή από την αλλοδαπή και το πλέον ανταγωνιστικό τίμημα».

Γιατί, όμως, το οικονομικό στοιχείο της σύμβασης είναι τόσο σημαντικός παράγοντας για την ενσωμάτωση ή όχι ρήτρας διαιτησίας και τι ακριβώς εννοούν οι δικηγόροι όταν κάνουν λόγο για διαφορές μεγάλου ύψους;

«Διαφορές που λόγω ύψους (συνήθως άνω του 1.000.000 ευρώ) μπορούν να δικαιολογήσουν το υψηλό κόστος της διαιτησίας» εξηγεί ο Αντώνιος Τσαβδαρίδης, Partner, Rokas, ενώ η Ε. Γεωργίλη προσθέτει: «Αυτονόητη συνθήκη για την επιλογή της διαιτησίας ως μέσου επίλυσης των διαφορών αποτελεί το σημαντικό οικονομικό αντικείμενο της συναλλαγής, ώστε τα αυξημένα έξοδα και το συνολικό κόστος που συνεπάγεται η διαιτησία να την καθιστούν συμφέρουσα και επωφελή όχι μόνο χρονικά, αλλά και οικονομικά».

Αναφορικά με το είδος των συμβάσεων και τους κλάδους όπου η ρήτρα διαιτησίας αποτελεί τον κανόνα, υπήρξε πολυφωνία.

Ο Χάρης Μεϊδάνης, ΔΝ, FCIArb, Δικηγόρος-Διαχειριστής της δικηγορικής εταιρείας Μεϊδάνης, Σερεμετάκης & Συνεργάτες, Διαπιστευμένος Διαμεσολαβητής (CIArb, ΥΔΔΑΔ), μέλος ICC, Acting Director του ΕΟΔΙΔ, τονίζει την ευρύτητα της διαιτησίας ως μεθόδου επίλυσης των διαφορών: «Ρήτρα διαιτησίας μπορεί να ενσωματωθεί σε πολλά διαφορετικά συμφωνητικά, ιδίως σε κλασικές εμπορικές συμβάσεις, όπως πώλησης, διανομής ή αντιπροσωπείας, σε νομικά κείμενα που σχετίζονται με την λειτουργία μίας εταιρείας, όπως συμφωνητικά μετόχων, καταστατικά εταιρειών, αλλά και σε πιο σύνθετες συμβάσεις όπως οι μεγάλες κατασκευαστικές συμβάσεις».

Από την άλλη, ο Αλέξανδρος Μεταλληνός, Partner, PotamitisVekris δίνει βάση «ιδίως σε συμβάσεις αγοραπωλησίας μετοχών, συμβάσεις μετόχων, συμβάσεις κατασκευής, καθώς και συμβάσεις εμπορικής αντιπροσωπείας ή διανομής. Όταν στη σύμβαση μετόχων συμβάλλονται όλοι οι μέτοχοι, προτείνω την περίληψη ρήτρας διαιτησίας και στο καταστατικό».

Συγκεκριμένος είναι και ο Χρήστος Παρασκευόπουλος, Partner, Bernitsas: «Συνηθέστερα σε συμβάσεις παραχώρησης, PPPs (Public-Private Partnerships), SPAs (Share Purchase Agreements), Joint Ventures και συμβάσεις εμπορικής αντιπροσωπείας ή διανομής», όπως και ο Αντώνιος Τσαβδαρίδης, Partner, Rokas: «Σε διαφορές που λόγω αντικειμένου η διαιτησία αποτελεί μέθοδο επίλυσης εκλογής (εμπορικές με έμβαση σε συμφωνίες μετόχων, M&A, agency/distribution/franchise, ενέργεια, κατασκευές, ναυλοσύμφωνα/αγοραπωλησίες & ναυπηγήσεις πλοίων, αντασφάλιση, δημόσιες συμβάσεις/επενδύσεις)».

Ο Καθηγητής Κωνσταντίνος Καλαβρός, Δικηγόρος – Διευθύνων Εταίρος και ο Δημήτρης Ανδριόπουλος, Senior Associate, Calavros Law Firm αναφέρονται στις συμβάσεις, όπου σύμφωνα με μελέτες η συντριπτική πλειοψηφία των συμβαλλομένων επιθυμεί τη ρήτρα διαιτησίας: «Κυρίως σε διασυνοριακές συμβάσεις, έργα κατασκευών, ενέργειας και υποδομών – κλάδους όπου, σύμφωνα με τη διεθνή έρευνα Queen Mary/White & Case (2021), πάνω από το 90% των χρηστών προτιμά τη διαιτησία. Το αυτό προκύπτει και από τα πρόσφατα στατιστικά διεθνών οργανισμών διαιτησίας, όπως των ICC, LCIA, HKIAC, SIAC και SCC».

Ειδικά, μάλιστα, για τις διάφορες κατηγορίες δημόσιων συμβάσεων του κατασκευαστικού τομέα έχουν θεσπιστεί ειδικότερες διατάξεις, όπως περιγράφει ο Κωνσταντίνος Σταφυλοπάτης, Rovlias Law Firm: «α) Το άρθρο 176 του Ν. 4412/2016 προβλέπει ότι στα συμβατικά έγγραφα για δημόσιες συμβάσεις έργων με προϋπολογισμό άνω των 10.000.000€ δύναται να περιληφθεί ρήτρα διαιτησίας, ενώ για έργα κατώτερου προϋπολογισμού η συμπερίληψη αντίστοιχης ρήτρας προϋποθέτει τη σύμφωνη γνώμη του αρμόδιου τεχνικού συμβουλίου. β) Το άρθρο 65 του Ν. 4413/2016, αναφορικά με τις συμβάσεις παραχώρησης, προβλέπει τη δυνατότητα σύναψης διαιτητικής ρήτρας για την επίλυση διαφορών που ανακύπτουν από αυτές. γ) Στο άρθρο 31 του Ν. 3389/2005, που διέπει τις ΣΔΙΤ, προβλέπεται η διαιτησία ως τρόπος επίλυσης των διαφορών στις εν λόγω συμβάσεις. δ) Με τις διατάξεις των άρθρων 25Α και 25Β του Ν. 3614/2007, έχει θεσπιστεί η δυνατότητα υπαγωγής στη διαιτησία του συνόλου των διαφορών στο πλαίσιο των συγχρηματοδοτούμενων συμβάσεων δημοσίων έργων. Συνεπώς, το απαραίτητο νομοθετικό πλαίσιο για τις κατασκευαστικές συμβάσεις υφίσταται και εναπόκειται στη βούληση των μερών να επιλέξουν τη διαιτησία ως τρόπο επίλυσης των διαφορών τους».

Πέρα, όμως, από τις δικηγορικές εταιρείες, πώς λειτουργούν και τα εσωτερικά νομικά τμήματα των εταιρειών αναφορικά με τη ρήτρα διαιτησίας;

«Οι διαφορές από τις σημαντικότερες Συμβάσεις της σύγχρονης διεθνούς επιχειρηματικής συναλλαγής καταλήγουν για διευθέτηση στα fora της (θεσμικής ή ad hoc) Διαιτησίας, βάσει ειδικών διαιτητικών ρητρών, μολονότι η προτίμηση των Πολιτειακών Δικαστηρίων δεν προκύπτει μόνον από την, ιστορική, επιστημονική και ψυχολογική, προδιάθεση των Δικηγόρων που είναι οι υπεύθυνοι της σύνταξης και της διαχείρισης των, ως άνω, Συμβάσεων. Η στάθμιση που προηγείται της πρόβλεψης μιας ρήτρας Διαιτησίας είναι συχνά δυσχερής, αφού τα θεσμικά εχέγγυα της δικαιοδοτικής διαδικασίας των Πολιτειακών Δικαστηρίων και η κατοχυρωμένη (προσωπική και λειτουργική) ανεξαρτησία των Δικαστών τους αποτελούν μοναδικό δημόσιο αγαθό για τη συναλλακτική ζωή, αναφορικά με τη δίκαιη διευθέτηση των διαφορών που γεννώνται στην τελευταία» συνοψίζει ο Πέτρος Σελέκος, Chief Legal Officer, METLEN, την αναγκαία στάθμιση που πρέπει να γίνεται για την επιλογή ή όχι της ρήτρας διαιτησίας.

Ειδική αναφορά κάνει ο Περικλής Στρούμπος, Head of Legal, Fraport, στις «διαφορές με εμπορικούς συνεργάτες (ανώνυμες εταιρείες) ειδικά όταν η σχέση είναι περίπλοκη και σημαντική οικονομικά αλλά και εμπορικά, όπως εργολάβους, προμηθευτές, παραχωρησιούχους, κλπ».

Ειδικά για τις συμβάσεις παραχώρησης, η Αλεξάνδρα Δελλή, Νομική Σύμβουλος & Διευθύντρια Νομικών Υπηρεσιών Έργων Παραχώρησης αυτοκινητοδρόμων του Ομίλου ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ, υπογραμμίζει τη χρησιμότητα της ρήτρας διαιτησίας: «Η ενσωμάτωση ρήτρας διαιτησίας στις συμβάσεις παραχώρησης για την επίλυση όλων των διαφορών που ενδέχεται να ανακύψουν κατά την εκτέλεσή τους, αποτελεί θεμελιώδη επιλογή κατά το στάδιο ανάθεσης της σύμβασης παραχώρησης, καθώς αναδεικνύεται σε ουσιώδες κριτήριο προσέλκυσης των απαιτούμενων διεθνών και εγχώριων κεφαλαίων για την υλοποίηση της επένδυσης. Στη μακρόχρονη διάρκεια μιας σύμβασης παραχώρησης, μοιραία θα ανακύψουν ερμηνευτικά και πρακτικά ζητήματα τα οποία δεν ήταν δυνατόν να προβλεφθούν στο σύνολό τους κατά το στάδιο κατάρτισης των συμβατικών κειμένων».

Πλεονεκτήματα της ρήτρας διαιτησίας για τον δικηγόρο και την επιχείρηση 

«Το βασικό πλεονέκτημα της διαιτησίας είναι η ταχύτητα. Το δεύτερο πλεονέκτημα, σε σύγκριση με τα δικαστήρια, είναι ότι οι συνθήκες διεξαγωγής της είναι ανθρώπινες» περικλείει εμφατικά σε δυο προτάσεις ο Γ. Πανόπουλος τα δύο κυριότερα πλεονεκτήματά της.

«Ένα βασικό πλεονέκτημα της διαιτησίας είναι ότι τα μέρη επιλέγουν τον “δικαστή” τους, αυτόν που θεωρούν πιο κατάλληλο και εξειδικευμένο για τη συγκεκριμένη διαφορά. Αυτή η δυνατότητα επιλογής προσδίδει στο θεσμό ένα αίσθημα εμπιστοσύνης και ασφάλειας» επισημαίνει η Κλαίρη Σεργάκη, Partner, Dryllerakis Law Firm.

Είναι, πάντως, ξεκάθαρο ότι τα πλεονεκτήματα της διαιτησίας γίνονται πιο έντονα, όταν η διαδικασία συγκρίνεται με τις παθογένειες της Δικαιοσύνης στην Ελλάδα: «Η προϊούσα αύξηση των διαιτητικών ρητρών στις μεγάλες διεθνείς Συμβάσεις των επιχειρηματικών ομίλων εξηγείται, κατά κύριο λόγο, από τις καθυστερήσεις στην απονομή της Δικαιοσύνης που προκαλεί η πληθωρική θέσπιση ενός, «σχολαστικού» πλέον, διαδικαστικού δικαίου, δηλ. της δικονομίας, των Δικαστηρίων, καταλήγοντας κάποτε και σε ουσιαστική αρνησιδικία. Ενώ ο, περισσότερο εξοικειωμένος με το εθνικό οικονομικό και συναλλακτικό δίκαιο, Δικαστής, λόγω αυτού του εφαρμοζόμενου δικονομικού δικαίου, του μεγάλου υπηρεσιακού φόρτου της έκτακτης δικαστικής ύλης αλλά και της έλλειψης τεχνικών υποδομών υποστήριξης, εμποδίζεται να αποφασίσει εμπρόθεσμα για τη, μεγάλη και διεθνή, συναλλακτική διαφορά» εξηγεί ο Π. Σελέκος.

«Τα πλεονεκτήματα ορίζονται σχετικώς, ήτοι σε σύγκριση προς την κρατική απονομή δικαιοσύνης: Αποτελεσματικότητα η οποία ανάγεται τόσο στην διαδικασία όσο και στην ουσία» σχολιάζει προς την ίδια κατεύθυνση ο Δ. Μπαμπινιώτης.

Σε τι ακριβώς συνίσταται αυτή η αποτελεσματικότητα που είναι τόσο προτιμητέα; Κατά τον Γ. Λογοθέτη, «από τη σκοπιά του δικηγόρου, η εισαγωγή ρήτρας διαιτησίας επιτρέπει τον σχεδιασμό μίας περισσότερο ευέλικτης διαδικασίας, προσαρμοσμένης στις ανάγκες της εκάστοτε υπόθεσης ή/και του πελάτη και την εξασφάλιση της ταχύτερης δυνατής απονομής δικαιοσύνης, με την αποφυγή της καθυστέρησης που παρατηρείται στην πρακτική των ελληνικών δικαστηρίων. Ιδίως, μάλιστα, η δυνατότητα ελεύθερης επιλογής διαιτητή της αρεσκείας του κάθε διαδίκου μέρους, με εξειδίκευση και εμπειρία στην κρινόμενη υπόθεση, καθιστά τη διαδικασία πιο αποτελεσματική σε διαφορές όπου αναφύονται δυσχερή τεχνικά και νομικά ζητήματα».

Ο Χ. Μεϊδάνης αναφέρεται όχι μόνο στην ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα, αλλά και το χαμηλότερο κόστος: «Τα πλεονεκτήματα της διαιτησίας είναι πολλά και γνωστά. Ιδίως ταχύτητα και αντίληψη της εμπορικής διάστασης ορισμένης διαφοράς. Υπό προϋποθέσεις και το κόστος, ανάλογα με το φορέα διαιτησίας αλλά και την χώρα από τα κρατικά δικαστήρια της οποίας διαφορετικά θα δικαζόταν μια διαφορά. Σε κάθε περίπτωση, αυτό το οποίο επιτυγχάνεται με μια ρήτρα διαιτησίας η οποία θα είναι ορθά διαμορφωμένη είναι η με αποτελεσματικό τρόπο επίλυση μιας ορισμένης εμπορικής διαφοράς».

Η Α. Δελλή κάνει μνεία στην κρισιμότητα των πλεονεκτημάτων της διαιτησίας ειδικά στις συμβάσεις παραχώρησης: «Μέσω της προσφυγής στην διαιτητική διαδικασία αλλά και μέσω της κατάλληλης ρήτρας διαιτησίας (λ.χ. πολυεπίπεδης, όπου απαιτείται) μπορούν να επιτευχθούν πιο αποτελεσματικά οι κύριοι στόχοι επίλυσης της διαφοράς, που είναι η συνέχιση της υλοποίησης της σύμβασης και η διασφάλιση της βιωσιμότητας της επένδυσης».  

Παράλληλα, ο Κ. Καλαβρός και ο Δ. Ανδριόπουλος εφιστούν την προσοχή και στο πλεονέκτημα της ευχερούς εκτελεστότητας διαιτητικών αποφάσεων: «Από την πλευρά των τελικών χρηστών, που δεν είναι άλλοι από τον πελάτη και την επιχείρηση (αφού, δίχως αυτούς, διαιτησία δεν θα υπήρχε!), βασικότερο πλεονέκτημα η ευχερής εκτελεστότητα διεθνώς δυνάμει της Σύμβασης της Νέας Υόρκης, σε συνδυασμό με την ευελιξία της όλης διαδικασίας».

Και βέβαια, ας μην ξεχνάμε ότι η διαιτησία έχει και ένα ευρύτερο πλεονέκτημα, πέρα από την ευχέρεια και την αποτελεσματικότητα της διαδικασίας. «Η λιγότερο «συγκρουσιακή» φύση της διαιτητικής διαδικασίας δύναται, ενίοτε, να ωθήσει τα μέρη στην συμβιβαστική επίλυση της διαφοράς τους και, σε κάθε περίπτωση, λόγω μη δημοσιότητας τα διευκολύνει σε μία ενδεχόμενη μελλοντική συνεργασία τους» κλείνει ο Γ. Λογοθέτης.

Θεσμική ή ad hoc διαιτησία; 

Η θεσμική διαιτησία διεξάγεται υπό την εποπτεία ενός αναγνωρισμένου διαιτητικού οργανισμού (π.χ. ICC ή για την Ελλάδα ο ΕΟΔΙΔ), ο οποίος παρέχει κανόνες, διοικητική υποστήριξη και κατάλογο διαιτητών, προσφέροντας θεσμική εγγύηση και προβλεψιμότητα.

Από την άλλη, ηad hoc διαιτησία οργανώνεται ελεύθερα από τα μέρη χωρίς την υποστήριξη θεσμικού φορέα, με τα μέρη να συμφωνούν για τους κανόνες (π.χ. UNCITRAL), τον τόπο, τους διαιτητές και τη διαδικασία.

Το ζήτημα, λοιπόν, που αναδύεται είναι ποια είναι η συνήθης πρακτική των επιχειρήσεων. Ποιο είδος προτιμούν και γιατί;

Ο Χ. Παρασκευόπουλος εκκινεί από την αφετηρία για τις δύο κατηγορίες της διαιτησίας ότι «η κάθε μια έχει τα δικά της πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα και η επιλογή θα πρέπει να γίνεται ανά περίπτωση, με βάση τη φύση και τις ιδιαιτερότητες της εκάστοτε διαφοράς».

Όμως, είναι σαφής η προτίμηση των δικηγόρων στη θεσμική διαιτησία.

«Η επιλογή μεταξύ θεσμικής και ad hoc διαιτησίας εξαρτάται από τη φύση της διαφοράς και τις ανάγκες των μερών. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, προτιμώ τη θεσμική διαιτησία (όπως του ICC, του LCIA, του DIS ή του ΕΟΔΙΔ)» ξεκαθαρίζει ο Γ. Λογοθέτης, ενώ και ο Ν. Μουσάς επικεντρώνεται ιδιαίτερα στη σωστή επιλογή θεσμού: «Θεσμική διαιτησία, ιδιαίτερα μέσω αναγνωρισμένων φορέων, μεταξύ άλλων λόγω της δομημένης διαδικασίας και των κανόνων που είναι επεξεργασμένοι θεωρητικά και νομολογικά αλλά και της διοικητικής υποστήριξης που παρέχεται. Είναι πολύ σημαντική η σωστή επιλογή θεσμού».

«[Επιλέγω] θεσμική, ιδίως για την αντιμετώπιση ζητημάτων σχετικά με τη συγκρότηση του διαιτητικού δικαστηρίου από έμπειρους οργανισμούς και όχι από τα δικαστήρια» σημειώνει ο Α. Μεταλληνός, ενώ ο Κ. Καλαβρός και ο Δ. Ανδριόπουλος επικεντρώνονται στο σημαντικό πλεονέκτημα της οργανωτικής υποστήριξης: «Σαφώς θεσμική, λόγω ιδίως της οργανωτικής υποστήριξης και της εντεύθεν εξασφάλισης της συνέχισης της διαδικασίας ανεξαρτήτως της στάσης του καθ’ ου».

«Η θεσμική διαιτησία έχει το θετικό ότι η διαφορά επιλύεται με την εφαρμογή και ειδικών διαδικαστικών κανόνων. Από τη μία, υπάρχει μεγαλύτερη προβλεψιμότητα στη διαδικασία και επιπλέον συνήθως υπάρχει και η υποστήριξη της γραμματείας του οργανισμού διαιτησίας που διασφαλίζει την ταχεία και ορθή διεξαγωγή της διαδικασίας. Συνεπώς, με τη θεσμική διαιτησία κατά τεκμήριο διαμορφώνεται ένα πολύ πιο σαφές και ασφαλές πλαίσιο επίλυσης διαφοράς» επισημαίνει ο Χ. Μεϊδάνης, ενώ ο Α. Τσαβδαρίδης δίνει έμφαση στον «προϋφιστάμενο κανονισμό διαιτησίας και αρωγής από τον οργανισμό θεσμικής διαιτησίας».

Στο ίδιο πλαίσιο, ο Γ. Πανόπουλος εστιάζει στο κανονιστικό πλαίσιο: «Η θεσμική διαιτησία δεν συγκρίνεται με την ad hoc, πρώτον γιατί αποφεύγεται ο ΚΠολΔ, δεύτερον γιατί αποφεύγεται ο κόπος να γραφτούν από την αρχή κανόνες, τρίτον γιατί η θεσμική αρχή παρέχει μεγάλες ευκολίες στην προδικασία και τη διεξαγωγή της διαιτησίας»

«Προτιμώ πάντα θεσμική καθώς αυτή: α) εγγυάται την εποπτεία της υπόθεσης από οργανωμένη γραμματεία του Διαιτητικού Δικαστηρίου που είναι πολύ χρήσιμη σε πολλά διαδικαστικά θέματα, β) επιτρέπει την αναζήτηση διαιτητών και κυρίως επιδιαιτητών σε καταλόγους εξαιρετικών διαιτητών νομικών ή άλλων ειδικοτήτων με μεγάλη εμπειρία, εκπαίδευση και που σέβονται τη φήμη τους και γ) στην ύπαρξη διαδικασίας ελέγχου (scrutiny) της διαιτητικής απόφασης από ομάδες νομικών εγνωσμένου κύρους (τουλάχιστον στους κανόνες του ΙCC Court), κάτι που περιορίζει αναγκαστικά το πεδίο για αυθαιρεσία, που πάντα και για διάφορους λόγους είναι ένας φόβος σε έναν τρόπο εκδίκασης της υπόθεσης που δεν επιδέχεται έφεσης» συνοψίζει την υψηλή τεχνογνωσία του διαιτητικού δικαστηρίου ο Π. Στρούμπος.

Οι ανωτέρω απόψεις, πάντως, δεν συνεπάγονται και ότι η ad hoc διαιτησία δεν επιλέγεται ποτέ. Υπάρχουν ορισμένες ειδικές περιπτώσεις που είναι προτιμητέα για διάφορους λόγους.

Κατά τον Γ. Λογοθέτη, «η ad hoc διαιτησία προσφέρει το πλεονέκτημα του χαμηλότερου κόστους (πλαφόν αμοιβών, αποφυγή διοικητικών εξόδων), προϋποθέτει, ωστόσο, μεγαλύτερη συνεργασία και σύμπνοια των εμπλεκομένων μερών (διαδίκων και διαιτητικού δικαστηρίου) για τη ρύθμιση όλων των διαδικαστικών θεμάτων».

Υπό αυτό το πρίσμα, ο Α. Τσαβδαρίδης στρέφεται προς την «ad hoc μόνο σε διαφορές με (α) χαμηλή αξία αντικειμένου ή (β) υψηλή αξία και ανάγκη ειδικής διαδικαστικής συμφωνίας», ενώ ο Ν. Μουσάς τονίζει τα δύο καίρια χαρακτηριστικά της: «Η ad hoc διαιτησία μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερη ευελιξία, ωστόσο προϋποθέτει υψηλή εξοικείωση των μερών με τις διαιτητικές πρακτικές».

Σε άλλες, εξίσου σημαντικές προϋποθέσεις, για να επιλεγεί η ad hoc διαιτησία, κάνει αναφορά ο Δ. Μπαμπινιώτης: «Ad hoc διαιτησία μόνον κατ’ εξαίρεση και μόνον διεπόμενη από τα UNCITRAL Arbitration Rules, τα οποία προσφέρουν επίσης ένα κανονιστικό διαδικαστικό πλαίσιο και αντιμετωπίζουν ικανοποιητικά και τα ζητήματα που ανακύπτουν ως προς τη συγκρότηση του διαιτητικού δικαστηρίου».

Πάντως, δεν είναι πάντα ζήτημα το πού και το πώς θα γίνει η ad hoc διαιτησία, αλλά και η φύση της ίδιας της διαφοράς. «Σημαντική εξαίρεση [στην επιλογή της θεσμικής διαιτησίας] αποτελεί η ναυτική διαιτησία, όπου κατά κανόνα είναι ad hoc με κανόνες LMAA» εξηγούν ο Κ. Καλαβρός και ο Δ. Ανδριόπουλος.

Η προσέγγιση της αγοράς απέναντι στη διαιτησία τα τελευταία χρόνια

Σε μια πιο πρακτική συζήτηση με τους φορείς της αγοράς, το ενδιαφέρον κινήθηκε στις πρακτικές που ακολουθούνται. Έχει υπάρξει στροφή προς τη διαιτησία το τελευταίο διάστημα και έχουν αρθεί οι επιφυλάξεις στην Ελλάδα;

Κατά τον Α. Τσαβδαρίδη, «όχι. Τη διαιτησία προτιμούν μόνον όσοι πελάτες έχουν ικανό μέγεθος και εμπειρία σε αυτήν», ενώ και ο Γ. Πανόπουλος δεν έχει παρατηρήσει αλλαγή.

Ο Α. Μεταλληνός είναι περισσότερο αισιόδοξος, τονίζοντας ότι «έχουν περιοριστεί οι δισταγμοί σε σχέση με την υπαγωγή διαφορών σε διαιτησία, πιθανόν λόγω της μεγαλύτερης εμπειρίας των επιχειρήσεων με τον θεσμό της διαιτησίας». 

«Υπάρχει μια σαφώς μεγαλύτερη εξοικείωση των πελατών μας και ευρύτερα της αγοράς με το θεσμό της διαιτησίας. Σε τοπικό επίπεδο, η βραδύτητα στην απονομή της δικαιοσύνης από τα τακτικά δικαστήρια και η αβεβαιότητα ως προς τη δυνατότητα επίλυσης σύνθετων διαφορών, χωρίς προφορική διαδικασία και από μη εξειδικευμένους δικαστές με μεγάλο φόρτο εργασίας, έχουν συντελέσει στη διαμόρφωση μιας αυξητικής τάσης για τη διαιτησία» συνοψίζει στο ίδιο μήκος κύματος και Χ. Παρασκευόπουλος.

Είναι, πάντως, αξιοπρόσεκτο ότι η επιλογή της διαιτησίας εξακολουθεί να ιδώνεται μέσα από το πρίσμα της αποφυγής των παθογενειών της τακτικής δικαιοσύνης. «Η διαιτησία χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο από επιχειρήσεις, ακριβώς διότι υπάρχει αναγνώριση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της. Πέρα από αυτό, υπάρχει και η αντίληψη ότι τα δικαστήρια σε πολλές περιπτώσεις αργούν υπερβολικά (αντίληψη που δυστυχώς είναι ορθή), ενώ σε ειδικές περιπτώσεις δεν έχουν και την εμπορική προσέγγιση στη επίλυση διαφοράς, η οποία μπορεί να εμφανίζεται σε μία διαιτησία» σημειώνει ο Χ. Μεϊδάνης.

Επίσης και ο Ν. Μουσάς θεωρεί ότι «υπάρχει ενδιαφέρον και εμπιστοσύνη προς τη διαιτησία. Η αυξημένη επιχειρηματική δραστηριότητα στη χώρα έχει δημιουργήσει την ανάγκη για πιο αποτελεσματικές και σύγχρονες διαδικασίες, και η διαιτησία ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις αυτές».

Για ποιους λόγους, όμως; Σύμφωνα με τον ίδιο, ορισμένοι λόγοι είναι: «Η ενίσχυση του θεσμικού πλαισίου, με τον Ν. 5016/2023 που εκσυγχρονίζει τη διεθνή εμπορική διαιτησία στην Ελλάδα, η μακροχρόνια καθυστέρηση στην τακτική δικαιοσύνη, που υπονομεύει την εμπιστοσύνη στη δικαστική προστασία και η αναγνώριση φορέων (π.χ. ΕΟΔΙΔ) ως αξιόπιστων επιλογών για επίλυση διαφορών. Η διαιτησία σήμερα αντιμετωπίζεται όχι ως “εναλλακτική”, αλλά ως προτιμώμενη λύση σε πολλές περιπτώσεις». 

Ένα ενδιαφέρον ερώτημα, βέβαια, είναι αν αυτή η στροφή προς τη διαιτησία έχει γενικά χαρακτηριστικά ή παρατηρείται σε συγκεκριμένους τύπους συμβάσεων.

«Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται στροφή προς τη διαιτησία, με ολοένα και περισσότερες ρήτρες να ενσωματώνονται στις συμβάσεις. Ενώ παλαιότερα η διαιτησία επιλεγόταν κυρίως σε μεγάλες συμβάσεις ή σε συμβάσεις με αντισυμβαλλόμενο που είχε την έδρα του στο εξωτερικό, πλέον συναντάμε ρήτρες διαιτησίας και σε μικρότερης οικονομικής αξίας συμφωνίες. Παράλληλα, η αύξηση των επενδύσεων και των M&A συναλλαγών στην Ελλάδα, όπου η διαιτησία αποτελεί σχεδόν τον κανόνα, έχει ενισχύσει περαιτέρω αυτήν την τάση και έχει εξοικειώσει περισσότερο τις επιχειρήσεις με τη διαιτητική διαδικασία και με τα πλεονεκτήματα αυτής» αναφέρει η Κ. Σεργάκη.

Από την άλλη, ο Δ. Μπαμπινιώτης δίνει έμφαση στο στοιχείο της αλλοδαπότητας: «Ιδίως σε εμπορικές συμβάσεις με στοιχεία αλλοδαπότητας η διαιτητική επίλυση των διαφορών που θα ανακύψουν θεωρείται πλέον αυτονόητη. Για τους αλλοδαπούς εντολείς αυτός ήταν πάντα ο κανόνας. Πλέον, ισχύει και για τους ημεδαπούς λόγω της σταδιακής εξοικείωσης πρωτίστως των ίδιων των δικηγόρων με τον θεσμό της διαιτησίας. Σε αυτό έχει παίξει ρόλο, θεωρώ, και η διδασκαλία του γνωστικού αντικειμένου σε ακαδημαϊκό επίπεδο».

Από την πλευρά του in-house δικηγόρου, ο Π. Στρούμπος δηλώνει: «Αρχικά, η επιχείρησή μας ήταν επιφυλακτική στη διαιτησία, καθώς είχαν πολύ κακές εμπειρίες σε μια μεγάλη υπόθεση στο εξωτερικό. Όμως τώρα, μετά από οκτώ χρόνια συνεπούς και ευέλικτης επίλυσης των διαφορών μας από διαιτητικά δικαστήρια επί τη βάσει των κανόνων του ICC, και κατόπιν και κάποιων έντιμων συμβιβασμών που έγιναν εκκρεμούσης της διαιτητικής διαδικασίας, έχουν ανακτήσει πλήρως την εμπιστοσύνη τους στον θεσμό της διαιτησίας».

Ο ρόλος του δικηγόρου στη διαμόρφωση μιας ουσιαστικής και αποτελεσματικής ρήτρας διαιτησίας

Ας σημειώσουμε, όμως, ότι η ρήτρα διαιτησίας δεν είναι πανάκεια που λύνει όλα τα προβλήματα που ανακύπτουν από τις συμβατικές σχέσεις. Και σίγουρα, θέλει τεράστια προσοχή στο πώς θα διατυπωθεί, έτσι ώστε να μη δημιουργήσει μεγαλύτερα προβλήματα από όσα λύνει. Εδώ, ο ρόλος του δικηγόρου είναι κομβικός.

«Ο ρόλος του δικηγόρου και δη του δικηγόρου που ασχολείται με διαιτησία, όχι δηλαδή του M&A δικηγόρου που γενικά «τρέχει» το deal, είναι απολύτως καθοριστικός. Δυστυχώς, αντιμετωπίζουμε συχνά ρήτρες διαιτησίας παντελώς ασύμβατες με την ευρύτερη συναλλαγή, με ανυπολόγιστες επιπτώσεις» εφιστούν την προσοχή ο Κ. Καλαβρός και ο Δ. Ανδριόπουλος.

Μία βασική δυσκολία που εντοπίζεται είναι η κακώς εννοούμενη δημιουργικότητα και καινοτομία που χαρακτηρίζουν ορισμένες ρήτρες. «Οι δικηγόροι καλό είναι να χαλιναγωγούν τη φαντασία και τη δημιουργικότητά τους κατά την κατάρτιση ρητρών διαιτησίας και να προτιμούν τις δοκιμασμένες ρήτρες που προτείνουν οι οργανισμοί θεσμικής διαιτησίας» τονίζει ο Α. Μεταλληνός, ενώ και ο Γ. Πανόπουλος συντάσσεται με την ίδια άποψη: «[Ο δικηγόρος καλό είναι] να μην προσπαθεί να καινοτομήσει παρά μόνον όταν είναι απόλυτα σίγουρος γι’ αυτό που θέλει να εισαγάγει σε μία ρήτρα προδιατυπωμένη από κάποια θεσμική αρχή».

Έχοντας, λοιπόν, ως δεδομένο ότι ιδανικά πρέπει να προτιμώνται οι δοκιμασμένες ρήτρες των οργανισμών θεσμικής διαιτησίας, όπως ο ΕΟΔΙΔ στην Ελλάδα, πώς μπορεί να λειτουργήσει ο δικηγόρος μέσα σε αυτό το πλαίσιο; 

Κατά τον Χ. Παρασκευόπουλο, «ο ρόλος του δικηγόρου είναι κομβικός αφού θα πρέπει, με βάση την εμπειρία του, να σταθμίσει (α) τη θέση, την οικονομική δυνατότητα και τις ανάγκες του εντολέα του, (β) πόθεν και πότε είναι πιθανό να προκύψει μια διαφορά, (γ) εάν ο εντολέας του είναι πιθανότερο να είναι επιτιθέμενος ή αμυνόμενος, και (δ) σε ποιον τόπο, με ποιους διαιτητικούς κανόνες και από πόσους διαιτητές θα είναι προσφορότερη για τον εντολέα του η επίλυση της διαφοράς μέσω διαιτησίας».

Ο Α. Τσαβδαρίδης δίνει έμφαση στον διττό ρόλο του δικηγόρου σε αυτή τη διαδικασία: «(α) να επιβάλει ή να αποκλείσει τη διαιτησία, κατά περίπτωση, και (β) να καθορίσει τα όρια (ιδίως: αντικειμενικά, πολυμέρεια) και τη διαδικασία (προθεσμίες, αποδείξεις, κανόνες και εξαιρέσεις)».

Έτσι, η ρήτρα διαιτησίας πρέπει να έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά: «Για τη διαμόρφωση μιας ασφαλούς ρήτρας διαιτησίας απαιτείται γνώση του εφαρμοστέου δικαίου, των διαιτητικών κανόνων και των ισχυουσών εμπορικών πρακτικών. Η ρήτρα πρέπει να είναι σαφής, λειτουργική και προσαρμοσμένη στις ανάγκες των μερών, ώστε να αποτρέπονται ερμηνευτικά ζητήματα ή διαδικαστικά αδιέξοδα που ενδέχεται να ανακύψουν κατά την διεξαγωγή της διαιτησίας ή και στο στάδιο αναγνώρισης και εκτέλεσης της διαιτητικής απόφασης, ενώ μπορούν να αποτελέσουν και λόγο ακύρωσης της απόφασης» παρατηρεί ο Ι. Βασαρδάνης.

Πώς αντιλαμβάνονται οι έμπειροι δικηγόροι στη διαιτησία μια ορθά διατυπωμένη ρήτρα; Σύμφωνα με τον Χ. Μεϊδάνη, «μια ορθά διατυπωμένη ρήτρα διαιτησίας θα είναι σαφής, θα εφαρμόζεται εύκολα και επομένως θα είναι και αποτελεσματική. Ιδίως δεν θα είναι παθολογική, δηλαδή τόσο ασαφής ώστε τελικώς να μην επιτρέπεται η εφαρμογή της. Μία ορθά διατυπωμένη ρήτρα περιλαμβάνει όλα τα κρίσιμα στοιχεία, όπως έδρα, γλώσσα, διαδικαστικούς κανόνες αν είναι θεσμική, αλλά και εφαρμοστέο δίκαιο (σε μία ιδανική περίπτωση και σε σχέση με το δίκαιο που εφαρμόζεται στην ίδια τη ρήτρα)».

Η σαφήνεια στη ρήτρα σημαίνει ότι τα μέρη θα συμφωνήσουν για τα κρίσιμα ζητήματα, «συμπεριλαμβανομένου πρωτίστως του διαιτητικού δικαστηρίου, καθώς και τον αριθμό των διαιτητών, τον τρόπο με τον οποίο θα διοριστούν, τον τόπο της διαιτησίας («έδρα») και τη γλώσσα της διαιτησίας. Ορισμένες φορές, καθορίζουν επίσης το εφαρμοστέο δίκαιο ως προς τη συμφωνία διαιτησίας (το οποίο μπορεί να μη συμπίπτει με το ουσιαστικό δίκαιο που διέπει τη διαφορά). Σημειώνεται ότι η έδρα μπορεί να είναι διαφορετική από τον τόπο που διεξάγεται η διαιτητική διαδικασία. Ωστόσο, η έδρα παραμένει ο κρίσιμος τόπος από το δικονομικό δίκαιο του οποίου θα κριθεί η ισχύς της διαιτητικής απόφασης. Τα μέρη επίσης μπορούν να προσδιορίσουν οποιαδήποτε προσόντα για τους διαιτητές στη ρήτρα διαιτησίας, όπως εμπειρία σε ορισμένο τομέα δικαίου» εξηγεί ο Ν. Μουσάς.

Επιπλέον, ο Γ. Λογοθέτης κάνει λόγο και για ένα ακόμα σημαντικό θέμα, τις περιπτώσεις συμβάσεων με αντισυμβαλλόμενο το Ελληνικό Δημόσιο. Σε αυτές, «θα πρέπει να τηρούνται οι ιδιαίτερες, αναγκαστικού δικαίου, προϋποθέσεις, προκειμένου να μπορεί έγκυρα να συνομολογηθεί ρήτρα διαιτησίας από το Ελληνικό Δημόσιο και να ορισθεί νομίμως ο διαιτητής του».

Η αποφυγή μιας παθολογικής διαιτητικής ρήτρας σημαίνει και ότι θα γίνονται όλες οι απαραίτητες διαδικαστικές προβλέψεις σε αυτή. Σε αυτό το πλαίσιο, παρατηρούνται συχνά «σοβαρά λάθη, όπως λ.χ. σε σύμβαση με στοιχεία αλλοδαπότητας διεπόμενη από το ελληνικό δίκαιο και με συμβαλλόμενο μέρος ελληνική εταιρία το να επιλεγεί ως γλώσσα της διαιτησίας η ελληνική και να περιοριστούν έτσι δραστικά, λόγω του κανόνα της ουδετερότητας, οι διαθέσιμες επιλογές όσον αφορά στον ορισμό του επιδιαιτητή ή του μοναδικού διαιτητή. Απαιτείται επίσης ικανή γνώση των κανόνων διαφόρων θεσμικών διαιτησιών οσάκις ο δικηγόρος καλείται να προτείνει ή να επιλέξει μεταξύ εκείνων» επισημαίνει ο Δ. Μπαμπινιώτης.

Κλείνοντας, ο Π. Στρούμπος, από την σκοπιά του επικεφαλής εσωτερικού νομικού τμήματος σε επιχείρηση, φωτίζει την ανάγκη το τμήμα αυτό να συνεργάζεται στενά με ειδικούς σε διαιτητικά θέματα εξωτερικούς δικηγόρους: «Ο ρόλος του δικηγόρου, είναι κρίσιμος, καθώς τυχόν λάθη στη διαιτητική ρήτρα ενδεχομένως να μην μπορούν να θεραπευθούν αργότερα και να οδηγήσουν την επίλυση της υπόθεσης σε πολύ δύσβατα μονοπάτια αν, εν τοις πράγμασι, δεν την ματαιώσουν εξολοκλήρου λόγω τρομακτικών καθυστερήσεων. Για τον λόγο αυτόν, αν δεν είμαστε βέβαιοι για μια διαιτητική ρήτρα συμβουλευόμαστε κάποιον/κάποια από τους/τις εξαιρετικούς/ές συναδέλφους που ασχολούνται συστηματικά με τα ζητήματα της διαιτησίας. Τα χρήματα που θα πληρωθούν για τον σκοπό αυτόν, αξίζουν μέχρι το τελευταίο ευρώ».

Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily