Η διεθνής διαιτησία συνιστά μηχανισμό εναλλακτικής επίλυσης διαφορών στο πλαίσιο διασυνοριακών συναλλακτικών συμπλεγμάτων. Ενσαρκώνει την κατεξοχήν έκφανση ιδιωτικής δικαιοσύνης, φέρουσα αυτοτέλεια έναντι της κρατικής δικαιοδοσίας, λειτουργική ευελιξία, υψηλό επίπεδο τεχνικής εξειδίκευσης και επιστημονική αρτιότητα των αρμόδιων οργάνων διεξαγωγής της. Η προοδευτική διείσδυση συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης (Artificial Intelligence – AI, εφεξής: TN), μεταξύ άλλων και στη διαιτητική διαδικασία, πυροδοτεί κρίσιμα ζητήματα, ιδίως, ως προς τη διασφάλιση της ανεξαρτησίας και αμεροληψίας των διαιτητών, την κατοχύρωση της διαφάνειας, την αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων των μερών, καθώς και τη διαφύλαξη της αρχής της εμπιστευτικότητας.
Η αποδοχή της ΤΝ όχι ως φορέα αποφασιστικής αρμοδιότητας, αλλά ως εργαλείου λειτουργικής ενίσχυσης της διαιτητικής κρίσης, προλειαίνει το έδαφος για ένα μετα-αλγοριθμικό παράδειγμα απονομής ιδιωτικής δικαιοσύνης, στο οποίο η ανθρώπινη κρίση παραμένει αδιαπραγμάτευτος πυρήνας της δικαιοδοτικής διαδικασίας.
Ανταποκρινόμενα στις προκλήσεις του δυναμικά μετασχηματιζόμενου τεχνονομικού περιβάλλοντος και στην ανάγκη αλλαγής παραδείγματος θεσμικής ισορροπίας, κέντρα/ινστιτούτα διαιτησίας, όπως το Silicon Valley Arbitration & Mediation Centre (SVAMC), το Chartered Institute of Arbitrators (CIArb) και το SCC Arbitration Institute (SCC), επιχειρούν τη διαμόρφωση κατευθυντήριων γραμμών (soft law) που, παρά την περιορισμένη κανονιστική τους πυκνότητα, θεμελιώνουν αρραγείς βάσεις για τη δεοντολογικά και λειτουργικά συνεπή ενσωμάτωση της ΤΝ στη διαιτητική διαδικασία. Οι εν λόγω οδηγίες στοχεύουν στην προληπτική διαφύλαξη της θεσμικής ακεραιότητας της διαιτησίας, προτάσσοντας την ανθρώπινη κρίση ως θεμέλιο της διαδικαστικής νομιμότητας και επιδιώκοντας την εναρμόνιση της χρήση της ΤΝ με τους διαδικαστικούς κανόνες της εκάστοτε διαιτητικής συμφωνίας.
Ενδεικτικά, οι κατευθυντήριες οδηγίες του CIArb (2025) αναγνωρίζουν ότι ο διαιτητής διαθέτει διακριτική ευχέρεια να αξιοποιεί εργαλεία ΤΝ για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας της ενώπιον του εξελισσόμενης διαδικασίας, φέρει, ωστόσο, αποκλειστική ευθύνη για κάθε σκέψη της εκδοθησόμενης απόφασης. Αποδοκιμάζουν τη μεταβίβαση διαπλαστικών αρμοδιοτήτων του διαιτητή σε αλγοριθμικά εργαλεία και ενθαρρύνουν την επιμελή επαλήθευση των πληροφοριών, προς αποτροπή γνωστικών στρεβλώσεων ή επιβεβαιωτικών προκαταλήψεων. Επιπλέον, εδραιώνουν τη διαφάνεια μέσω, αφενός, της προκαταρκτικής διαβούλευσης με τα μέρη σχετικά με την ενσωμάτωση εργαλείων ΤΝ, εξοπλίζοντάς τους με δικαίωμα διατύπωσης αντιρρήσεων που δεσμεύουν τον διαιτητή, αφετέρου, της απαραίτητης προηγούμενης συναίνεσης των λοιπών μελών του διαιτητικού πάνελ (παρ. 8.2–9.2).
Η ως άνω προσέγγιση, η οποία βρίσκεται σε σύμπλευση με τις επίσημες θέσεις των υπόλοιπων ινστιτούτων διαιτησίας (λ.χ. SVAMC, 2024, οδηγίες 6, 7), δεν υπονοεί τεχνοφοβική υπαναχώρηση έναντι της καινοτομίας, αλλά συγκροτεί ένα πρότυπο θεσμικά θωρακισμένης υιοθέτησης της ΤΝ στο διαιτητικό πεδίο, το οποίο απορρίπτει την αλόγιστη αλγοριθμική επικουρικότητα υπέρ της κριτικά εποπτευόμενης τεχνολογικής συνδρομής. Έτσι, η αποδοχή της ΤΝ όχι ως φορέα αποφασιστικής αρμοδιότητας, αλλά ως εργαλείου λειτουργικής ενίσχυσης της διαιτητικής κρίσης, προλειαίνει το έδαφος για ένα μετα-αλγοριθμικό παράδειγμα απονομής ιδιωτικής δικαιοσύνης, στο οποίο η ανθρώπινη κρίση παραμένει αδιαπραγμάτευτος πυρήνας της δικαιοδοτικής διαδικασίας.
Η πρόσφατη υπόθεση LaPaglia v. Valve Corporation, που εκκρεμεί ενώπιον ομοσπονδιακού δικαστηρίου των ΗΠΑ, φωτίζει τα οριακά σημεία χρήσης συστημάτων ΤΝ στη διαιτητική διαδικασία. Ο ενάγων αιτείται την ακύρωση διαιτητικής απόφασης, διατεινόμενος υπέρβαση εξουσίας εκ μέρους του διαιτητή, ο οποίος, υπό πίεση χρόνου, φέρεται να εκχώρησε το δικαιοδοτικό του έργο στην πλατφόρμα ChatGPT. Η υπόθεση προσφέρει γόνιμο έδαφος για τη διατύπωση ευρύτερων σκέψεων αναφορικά με τη σημασία της σαφήνειας των εθνικών νομοθεσιών ως προς την οντότητα του διαιτητή: για παράδειγμα, ενώ ο περουβιανός νόμος περί διαιτησίας προβλέπει ότι μόνο φυσικό πρόσωπο με πλήρη ικανότητα άσκησης πολιτικών δικαιωμάτων μπορεί να διοριστεί διαιτητής, αντίστοιχες διατάξεις περί διεθνούς διαιτησίας στην Κολομβία δεν προβλέπουν ανάλογο περιορισμό. Το νομοθετικό αυτό κενό καθιστά, τουλάχιστον θεωρητικά, νόμιμο τον διορισμό μη ανθρώπινων οντοτήτων ως διαιτητών (NCIA, Artificial Intelligence “AI” in International Arbitration, υποσ. 21, 24). Κατά συνέπεια, η προοπτική ενός διαιτητή –αλγορίθμου θα μπορούσε να είναι ελκυστική στο μέτρο που η λήψη αποφάσεων θα ήταν απαλλαγμένη από ανθρώπινα λάθη και μεροληψία, με γνώμονα την ταχύτητα επεξεργασίας δεδομένων και το χαμηλό κόστος.
Πλην όμως, η παραδοσιακή αντίληψη περί του διαιτητή ως φορέα αμεταβίβαστης εξουσίας, με υποχρέωση ευθύνης και λογοδοσίας έναντι των μερών, καθιστά την πλήρη ανάθεση διαιτητικών καθηκόντων σε συστήματα ΤΝ όχι μόνον προβληματική, αλλά ενδεχομένως και ασύμβατη προς τη φύση της απονομής ιδιωτικής δικαιοσύνης. Η ανθρώπινη κρίση, προϊόν πολυδιάστατης σκέψης και ηθικής συνείδησης, παραμένει, επί του παρόντος, θεμέλιο της διαδικαστικής νομιμότητας και τελευταία ασπίδα προστασίας έναντι της ψυχρής τεχνολογικής παρέμβασης.
* Η Κωνσταντίνα Σαξώνη είναι Δικηγόρος, Υπ. ΔΝ ΑΠΘ, ΜΔΕ Δημοσίου Δικαίου και Πολιτικής Επιστήμης ΑΠΘ.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily