Κάποτε στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, δύο γονείς κατέφυγαν στο Δικαστήριο για τη ρύθμιση της επιμέλειας του μικρού τους γιου. Όταν στάθηκαν μπροστά στο δικαστή, εκείνος τους κοίταξε και ρώτησε καθέναν ξεχωριστά αν αγαπά το παιδί του. Η απάντηση και των δύο, αυτόματη, αυτονόητη. Σχεδόν προσβεβλημένοι και οι δύο γονείς διαβεβαίωσαν τον αυστηρό Δικαστή ότι λατρεύουν το σπλάχνο τους και πως θα έκαναν τα πάντα για το καλό του.
Τότε ο Δικαστής τους αποκρίθηκε: «Ε λοιπόν, ξέρετε κάτι; Εγώ το παιδί σας δεν το αγαπώ! Και πώς θα μπορούσα άραγε να το αγαπώ; Δεν το ξέρω καν, πρώτη μου φορά το βλέπω σήμερα μπροστά μου. Κι όμως! Ήρθατε σε μένα για να αποφασίσω τί θα κάνετε με το ίδιο σας το παιδί!»
Οι γονείς σάστισαν. Ο δικαστής συνέχισε να τους κοιτάζει. Η υπόθεση λύθηκε με Διαμεσολάβηση…
Αυτό το παράδειγμα, το οποίο περιλαμβάνεται στην εισήγηση της Ομότιμης Καθηγήτριας Αστικού Δικαίου Νομικής Σχολής ΑΠΘ, κας Θεωφανούς Παπαζήση και στο οποίο γίνεται αναφορά στον ιστότοπο για τη διαμεσολάβηση του Υπουργείου Δικαιοσύνης, είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό για το πώς το παιδί θα πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο της οικογενειακής διαμεσολάβησης, η στοχοθεσία άλλωστε της οποίας είναι αυτή ακριβώς: να διαφυλάξει το παιδί από ανώφελες και επιβαρυντικές για τον ψυχισμό του διαμάχες μεταξύ των γονέων του.
Η έννοια της οικογενειακής διαμεσολάβησης και το ισχύον νομικό πλαίσιο στην ελληνική έννομη τάξη
Η οικογενειακή διαμεσολάβηση αποτελεί μία μορφή εναλλακτικής επίλυσης ιδιωτικών διαφορών, η οποία εφαρμόζεται σε ζητήματα που ανακύπτουν στο πλαίσιο οικογενειακών σχέσεων, κυρίως μετά από λύση ή διάσπαση της συμβίωσης των γονέων. Σκοπός της διαδικασίας είναι η εξεύρεση κοινά αποδεκτών λύσεων μέσω διαλόγου υπό την καθοδήγηση ουδέτερου τρίτου προσώπου, του διαπιστευμένου διαμεσολαβητή, δίχως προσφυγή σε μακροχρόνιες δικαστικές διαδικασίες.
Το σχετικό ρυθμιστικό πλαίσιο στην Ελλάδα θεμελιώνεται καταρχάς στον Ν. 3898/2010, ο οποίος εισήγαγε τον θεσμό της διαμεσολάβησης στην ελληνική έννομη τάξη κατ’ εφαρμογή της Οδηγίας 2008/52/ΕΚ. Η ενίσχυση του θεσμού και η αναμόρφωση της διαδικασίας πραγματοποιήθηκαν με τον Ν. 4640/2019, ο οποίος στο άρθρο 6 προέβλεψε την υποχρεωτικότητα της αρχικής συνεδρίας διαμεσολάβησης σε ορισμένες οικογενειακές υποθέσεις, αν και άφηνε εκτός του πεδίου εφαρμογής του σημαντικές περιπτώσεις διαφορών, όπως το διαζύγιο ή η ακύρωση του γάμου και οι διαφωνίες των γονέων για την επιμέλεια των τέκνων.
Ωστόσο, ο ν. 4800/2021 αναμόρφωσε ριζικά το τοπίο των οικογενειακών διαφορών, εντάσσοντας τη διαμεσολάβηση ως πρωταρχικό τρόπο επίλυσης των διαφωνιών των γονέων, αλλά και ως ισότιμη διαδικασία με τη δικαστική. Πλέον, το άρθρο 1514 του Αστικού Κώδικα προβλέπει την υποχρεωτική αρχική συνεδρία διαμεσολάβησης, ενώ δίνει την ευχέρεια και στον δικαστή να διατάξει διαμεσολάβηση με γνώμονα το συμφέρον του παιδιού.
Ειδικότερα, προβλέπεται ότι αν δεν είναι δυνατή η από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας, εξαιτίας διαφωνίας των γονέων και ιδίως αν ο ένας γονέας αδιαφορεί ή δεν συμπράττει σε αυτήν ή δεν τηρεί την τυχόν υπάρχουσα συμφωνία για την άσκηση ή τον τρόπο άσκησης της γονικής μέριμνας ή αν η συμφωνία αυτή είναι αντίθετη προς το συμφέρον του τέκνου ή αν η γονική μέριμνα ασκείται αντίθετα προς το συμφέρον του τέκνου, καθένας από τους γονείς προσφεύγει σε διαμεσολάβηση, εξαιρουμένων των περιπτώσεων ενδοοικογενειακής βίας. Αν οι γονείς δεν καταλήξουν τελικά σε συμφωνία, αποφασίζει το δικαστήριο.
Στην πράξη, ολοένα περισσότερα ζευγάρια προσφεύγουν στη διαμεσολάβηση, για να λύσουν εξωδικαστικά τις διαφορές τους, ενώ υπάρχει και συναφής νομολογία (π.χ. ΜΠρΑθ 4575/2024) που φανερώνει την τάση πλέον των δικαστών να διατάσσουν διαμεσολάβηση, ώστε να προστατεύσουν τα τέκνα από τις δικαστικές διενέξεις των γονέων τους.
Η μεταβολή των ρόλων μετά τη διάσπαση της συμβίωσης και η θέση των ειδικών στη διαδικασία
Η λύση του γάμου ή η διάρρηξη της συμβίωσης επιφέρει σημαντικές αλλαγές στη διάρθρωση της οικογενειακής ζωής και στις αντίστοιχες νομικές και πραγματικές σχέσεις μεταξύ των γονέων και των τέκνων. Ιδίως στις περιπτώσεις όπου υπάρχουν ανήλικοι, η ανάγκη για ρύθμιση ζητημάτων, όπως η επιμέλεια, η επικοινωνία και η διατροφή, καθιστά αναγκαία τη συνεργασία των γονέων, ακόμα και εάν η μεταξύ τους σχέση έχει διαρραγεί.
Στο πλαίσιο αυτό, η διαμεσολάβηση λειτουργεί ως μηχανισμός επίλυσης διαφορών με γνώμονα την ομαλή συνέχιση της από κοινού άσκησης της γονικής μέριμνας ή του δικαιώματος επικοινωνίας. Οι διαπιστωμένοι διαμεσολαβητές, οι οποίοι έχουν λάβει την κατάλληλη θεωρητική και πρακτική εκπαίδευση ώστε να διαθέτουν τις απαραίτητες διαπροσωπικές και επικοινωνιακές δεξιότητες, αναλαμβάνουν να διαχειριστούν τη διαδικασία με αμεροληψία και ουδετερότητα.
Πρόκειται για μια σύνθετη αλληλουχία σταδίων, καθώς σε αρκετές περιπτώσεις στη διαμεσολάβηση εμπλέκονται και οι δικηγόροι των μερών, οι οποίοι μεριμνούν για τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων των εντολέων τους με βάση τις διαθέσιμες νομικές επιλογές. Επιπλέον, δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο, ειδικά σε περιπτώσεις παιδιών με δυσκολίες, αναπηρίες ή ψυχικές νόσους, να εμπλέκονται και παιδοψυχολόγοι ή οικογενειακοί σύμβουλοι, ιδίως όταν οι γονείς αδυνατούν να διακρίνουν τη διάκριση μεταξύ της προσωπικής αντιπαλότητας και του γονεϊκού τους ρόλου.
Τα οφέλη της διαμεσολάβησης για το ανήλικο τέκνο
Το πλέον σημαντικό πλεονέκτημα της οικογενειακής διαμεσολάβησης έγκειται στην εστίαση στο βέλτιστο συμφέρον του ανηλίκου, σύμφωνα με το άρθρο 3 παρ. 1 της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού (ν. 2101/1992). Η αποφυγή της αντιδικίας ενώπιον των δικαστηρίων προστατεύει το τέκνο από την εμπλοκή του σε μία αντιπαραθετική διαδικασία, η οποία ενδέχεται να εντείνει την ψυχολογική του επιβάρυνση.
Πέρα, όμως, από αυτό το προφανές όφελος, η οικογενειακή διαμεσολάβηση έχει και μια απτή και πρακτική ωφέλεια, καθώς καθιστά εφικτή την εξατομίκευση των συμφωνιών ως προς την επιμέλεια και την επικοινωνία, προσφέροντας μεγαλύτερη ευελιξία από ό,τι μία τυπική δικαστική απόφαση. Η δυνατότητα προσαρμογής του σχεδίου ανατροφής στις ιδιαίτερες ανάγκες του παιδιού (π.χ. ηλικία, σχολικές και εξωσχολικές δραστηριότητες, ειδικές ανάγκες) επιτρέπει την οικοδόμηση ενός πλαισίου που προάγει τη συναισθηματική και ψυχολογική του ευημερία.
Και φυσικά, ας μην ξεχνάμε ότι μια συμφωνία που επιτυγχάνεται μέσω διαμεσολάβησης είναι κατά κανόνα περισσότερο αποδεκτή και βιώσιμη για τα μέρη, καθώς αυτά συμμετείχαν ενεργά στη διαμόρφωσή της, γεγονός που αυξάνει τις πιθανότητες συμμόρφωσης και μείωσης μελλοντικών προστριβών.
Ο οικογενειακός διαμεσολαβητής ως καταλύτης για την επιτυχία
Ο διαμεσολαβητής σε οικογενειακές υποθέσεις καλείται να επιτελέσει έναν πολυδιάστατο ρόλο, καθώς δεν διαχειρίζεται απλώς νομικές διαφορές, αλλά και βαθύτατα προσωπικές και συναισθηματικές συγκρούσεις. Η πρόκληση έγκειται στο να διατηρήσει ισορροπία μεταξύ των μερών, να εξασφαλίσει τον υπολογισμό των αναγκών και απαιτήσεων και των δύο γονέων και να αναδείξει τον κοινό τόπο, που στις υποθέσεις αυτές είναι πάντα συμφέρον του παιδιού.
Η επαγγελματική κατάρτιση του διαμεσολαβητή πρέπει να περιλαμβάνει όχι μόνο νομικές γνώσεις, αλλά και γνώσεις ψυχολογίας, παιδαγωγικών θεωριών, καθώς και δεξιότητες επικοινωνίας. Σε υποθέσεις οικογενειακού δικαίου, ο κίνδυνος κλιμάκωσης της έντασης είναι αυξημένος, γεγονός που απαιτεί από τον διαμεσολαβητή ψυχραιμία, ενσυναίσθηση και ικανότητα διευκόλυνσης της επικοινωνίας.
Άλλωστε, πλέον ο διαμεσολαβητής δεν είναι υποχρεωτικό να διαθέτει νομική παιδεία, κάτι που ίσχυε στο προϋφιστάμενο νομικό πλαίσιο. Αν και οι νομικές γνώσεις περί της ρύθμισης των οικογενειακών σχέσεων είναι αδιαμφισβήτητα απαραίτητες, είναι γενικώς αποδεκτό πλέον ότι ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην επιτυχία της διαδικασίας διαδραματίζει η κατάλληλη καθοδήγηση του διαμεσολαβητή, τα κίνητρα που δίνει στα μέρη να υπερβούν τη σύγκρουση και η ικανότητά του να παρουσιάζει και να καθιστά ελκυστική τη συναινετική πρσέγγιση.
Ο ρόλος του δικηγόρου στη διαδικασία διαμεσολάβησης
Η διαμεσολάβηση δεν αποτελεί μία διαδικασία ανταγωνιστική προς τον ρόλο του δικηγόρου και παράλληλα δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι ο δικηγόρος αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο στην υλοποίηση και την επιτυχημένη ολοκλήρωσή της.
Η παρέμβασή του, ειδικά στα πρώτα στάδια της σύγκρουσης, είναι καθοριστική, έτσι ώστε η διαμεσολάβηση να ιδωθεί από τα μέρη ως ένας ρεαλιστικός τρόπος επίλυσης του προβλήματος και όχι ως ένα υποχρεωτικό τυπικό στάδιο πριν τη δικαστική διένεξη. Η διάγνωση του προβλήματος και των νομικών δυνατότητων είναι η κρίσιμη αφετηρία, όμως στη συνέχεια ο δικηγόρος καλείται να αποφορτίσει τη σύγκρουση και να ωθήσει τον εντολέα του στην υιοθέτηση εναλλακτικών τρόπων επίλυσης των διαφορών. Η ενημέρωσή του για τα πλεονεκτήματα της διαμεσολάβησης, τις διαδικαστικές εγγυήσεις και τη νομική ισχύ των αποτελεσμάτων της τυχόν συμφωνίας αποτελεί μέρος της επαγγελματικής ευθύνης του δικηγόρου.
Κατά τη διάρκεια της διαμεσολάβησης, ο δικηγόρος συμμετέχει ως νομικός παραστάτης του μέρους που εκπροσωπεί, παρέχοντας νομικές συμβουλές, αξιολογώντας τις προτεινόμενες λύσεις και εξασφαλίζοντας ότι η τελική συμφωνία δεν αντίκειται σε υπέρτερης τυπικής ισχύος κανόνες. Μετά το πέρας της διαδικασίας, ο ρόλος του εκτείνεται στην επικύρωση της συμφωνίας, σύμφωνα με το άρθρο 11 του Ν. 4640/2019, ώστε αυτή να αποκτήσει εκτελεστότητα.
Είναι σαφές ότι η ενεργητική στάση του δικηγόρου υπέρ της διαμεσολάβησης μπορεί να επιφέρει θετικά αποτελέσματα, τόσο για τον εντολέα του όσο και για το ανήλικο τέκνο, προάγοντας ένα πνεύμα συνεργασίας και προστασίας της οικογενειακής συνοχής, έστω και υπό νέους όρους.
Αυτό το κρίσιμο θέμα της διαμεσολάβησης ως μέσο προάσπισης των δικαιωμάτων του παιδιού θα συζητηθεί εκτενώς στο σχετικό panel στο 6ο Διεθνές Συνέδριο Διαμεσολάβησης, στο οποίο θα συμμετάσχουν έμπειρες διαμεσολαβήτριες και δικηγόροι οικογενειακού δικαίου σε έναν απαραίτητο διάλογο για την υπέρβαση των γονέων μπροστά στις ανάγκες του παιδιού τους.
Πηγή: Νομική Βιβλιοθήκη Daily